Қазақша рефераттар

Герундий ұғымының жалпы сипаттамасы, оның белгілері мен қасиеттері

Герундий ұғымының жалпы сипаттамасы

Герундий — орыс тілі мен қазақ тілінде дәлме-дәл баламасы жоқ, ағылшын грамматикасындағы ерекше категория. Ол етістік пен зат есімнің қасиеттерін біріктіріп, іс-әрекеттің атауын және оның жүзеге асу процесін білдіретін жақсыз етістік формасы ретінде қарастырылады.

“Герундий” атауы латынның gerere (“әрекет ету”) етістігінен шыққан. Герундий сөйлемді ықшамдауға көмектеседі: үлкен бағыныңқы сөйлемдерді қолданбай-ақ, қысқа әрі нұсқа құрылым жасауға мүмкіндік береді.

Неге маңызды?

  • Сөйлем құрылымын ықшамдайды.
  • Процесті, әрекеттің “атауын” білдіреді.
  • Ағылшын тілінде өте жиі қолданылады.

-ing формасының негізгі 3 қызметі

  1. Есімшенің (Participle) жасалуы
  2. Герундий (Gerund)
  3. Continuous тобының шақтары

Шығу тегі және даму жолы

Герундийдің қалыптасуы есімшенің кейбір қасиеттері етістіктен жасалған зат есімге ауыса бастауымен байланысты. Осы ықпалдасу нәтижесінде герундий есімше секілді етістік басқаруын қабылдап, үстеумен анықталуға бейімделіп, біртіндеп етістік жүйесіне енді.

Екінші қырынан алсақ, етістіктен жасалған зат есімнің өзі есімшеге әсер етіп, “ұзақ формалардың” дамуына түрткі болды. Тарихтың бастапқы кезеңдерінде -ing жалғауымен аяқталатын форма субстантивтік сипатта болып, зат есімнің қасиеттерін көбірек сақтаған.

Орта және жаңа ағылшын кезеңінде -ing арқылы етістіктен жасалған зат есімдерді құрастыру тәсілі кеңейді. Мұндай сөздер етістікке тән кейбір белгілерді де сақтай отырып, зат есім мен етістік арасындағы жаңа аралық форма ретінде герундийдің орнығуына әкелді.

Герундийдің екіұдай табиғаты

Герундий зат есім мен етістік арасындағы өзгеше делдал форма ретінде қарастырылады. Ағылшын тілінде әрбір етістіктің герундий формасы бар және ол өте кең қолданылады. Кейбір құрылымдарда тек герундий ғана талап етіледі, өйткені ол жерде басқа етістік формалары қолданылмайды.

Герундийдің “екіұдайлығы” жаңа тілде оның қызметінің де екіжақтылығымен сақталған: онда зат есімге де, етістікке де тән белгілер бар және ол осы екі категориямен де байланыс жасайды.

Зат есіммен байланысы: негізгі белгілер

А. В. Клименконың пікіріне сүйенсек, герундийдің зат есімге жақындығы мына қасиеттерімен көрінеді:

  • Іс-әрекеттің өзін емес, оның атауын және процесін білдіреді.
  • Сөйлемде бастауыш, анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш, сондай-ақ баяндауыштың бөлшегі ретінде зат есім қызметін атқара алады.
  • Предлогтармен тіркесіп, ілік септіктегі зат есімдермен және тәуелдік есімдіктермен анықтала алады.

Зат есімнен айырмашылығы

Герундий әдетте артикльсіз қолданылады, көпше түрді қабылдамайды және сын есіммен анықталмайды (оның орнына көбіне үстеу қолданылады).

Етістікпен байланысы: негізгі белгілер

  • Етістіктің түбірінен жасалады.
  • Шақ және етіс айырмашылығы болады.
  • Өтпелі етістіктерден жасалғанда тура толықтауыш ала алады.
  • Үстеумен анықтала алады.

Етістіктен айырмашылығы

Герундий — етістіктің жақсыз тұлғасы. Сондықтан ол жақ және сан категорияларымен түрленбейді әрі сөйлемде дербес баяндауыш бола алмайды; тек баяндауыштың құрамдас бөлігі болуы мүмкін.

Құрылымдық ерекшеліктері және мысалдар

Формасы жағынан герундий Participle II және перфект есімшеге ұқсас. Алайда есімшеден айырмашылығы — герундийдің алдында жиі предлог, немесе ілік септігіндегі зат есім / тәуелдік есімдік келуі мүмкін.

The author has succeeded in basing his study on sound principles.
Автор өз зерттеу жұмысын дұрыс принциптерге сүйене отырып жүзеге асырды.
In spite of his being tired, we had to disturb him.
Оның шаршағанына қарамастан, бізге оны мазалауға тура келді.
I have been told of your friend’s coming soon.
Маған сіздің досыңыздың жақын арада келетінін хабарлады.

Синтаксистік қызметі

Есімше көбіне анықтауыш пен пысықтауыш қызметін атқарса, герундий бастауыш және толықтауыш бола алады:

Collecting rare books was his favourite occupation.
Сирек кітаптарды жинау оның сүйікті ісі болды.
He likes reading aloud.
Ол дауыстап оқуды жақсы көреді.

Егер герундий анықтауыш немесе пысықтауыш қызметінде тұрса, оның алдында көбіне предлог болады (ал есімшенің алдында предлог қолданылмайды):

In studying it, they applied a new method of deciphering.
Оны зерттеу кезінде олар шифрді ашудың жаңа әдісін қолданды.

Герундий мен -ing арқылы жасалған зат есімнің айырмашылықтары

Герундий -ing арқылы жасалған етістіктен туынды зат есімге ұқсас болғанымен, бірқатар маңызды айырмашылықтары бар:

1) Мағыналық (тақырыптық) айырмашылық

He likes showing his photographs.
Ол өзінің суреттерін көрсетуді ұнатады.
The child likes being shown pictures.
Сәбиге оған суреттерді көрсеткен ұнайды.

2) Уақыт мағынасы: Indefinite және Perfect

Герундий өздігінен дербес шақ мағынасын бермейді, бірақ етістікпен байланыса отырып, бір мезгілдегі әрекетті немесе өткен әрекетті көрсете алады. Indefinite көбіне бір мезгілді (немесе контекстке қарай келер шаққа қатысты) әрекетті білдіреді, ал Perfect өткен әрекетті білдіреді.

I know about his returning from Moscow.
Мен оның Мәскеуден келетінін білемін.
I know about his having returned from Moscow.
Мен оның Мәскеуден келгенін білемін.

3) Тура толықтауышты қабылдауы

Өтпелі етістіктерден жасалған герундий тура толықтауыш ала алады:

Writing comedies took all his time.
Әзіл-ысқақты жазу оның барлық уақытын алды.
The writing of his work occupied seventeen years.
Оның еңбегінің жазылуы он жеті жылға созылды.

4) Грамматикалық мінез-құлық

  • Герундий көпше түрдің формасын қабылдамайды.
  • Әдетте артикльмен қолданылмайды.
  • Сын есіммен емес, көбіне үстеумен анықталады.

Қорытынды ой

Герундий — ағылшын тіліндегі ең өнімді әрі жиі қолданылатын формалардың бірі. Ол сөйлемді ықшамдап, әрекетті “атау” әрі “процесс” ретінде жеткізеді және зат есім мен етістік қасиеттерін бір құрылымда ұштастырады.