Қазақша рефераттар

Конфуций мектебі немесе әдебиетшілер

Ежелгі Қытайдағы философиялық ойдың қалыптасуы

Біздің жыл санауымыздан бұрын VIII—VI ғасырлар аралығында қазіргі Қытай аумағында құлдық қоғам толық қалыптасты. Осы кезеңде мифологиялық дүниетаным біртіндеп әлсіреп, оның орнын философиялық ілімдер баса бастады. Философиялық мектептердің ерекше гүлдену дәуірі Хань әулетіне (б.з.д. 207 — б.з. 220) сәйкес келеді. Зерттеушілер мұны «жүз философиялық мектептің» өзара тартысы кезеңі деп сипаттайды.

Хань дәуірінің тарихшысы Сыма Тань (б.з.д. 110 ж. қайтыс болған) сол мектептердің ішінен алты негізгі бағытты бөліп көрсетеді:

  • 1) Инь және Ян мектебі
  • 2) Конфуций мектебі (әдебиетшілер)
  • 3) Моистер мектебі
  • 4) Атаулар мектебі
  • 5) Заңгерлер мектебі
  • 6) «Күш пен жол» мектебі (дао цзя)

Инь мен Ян: өзгеріс пен біртұтастық философиясы

Инь және Ян мектебінің бастауы «Өзгерістер кітабымен» байланыстырылады. Бұл кезеңде мифологиялық түсініктер тарихи сахнадан ығысып, философиялық көзқарастарға орын бере бастады.

Инь және Ян — әлемнің бастауында тұрған ұғымдар. Бірақ бұл ілімді жай дуализм деп түсіндіруге болмайды: болмыс тек осы екеуінің біртұтастығы арқылы ғана өмір сүре алады. Сондықтан олар — диалектикалық бірліктегі қарама-қарсылықтар.

Негізгі байланыстар

  • Аспан ↔ жер
  • Әйелдік ↔ еркектік
  • Енжарлық ↔ белсенділік

Өзгеріс логикасы

Белсенділік көбіне Янға, ал енжарлық Иньге тән деп саналады. Алайда олардың бірлігі — дамудың көзі: заттар мен құбылыстар өзгеріске ұшырайды, бұл өзгеріс адам өміріне де қатысты.

Қытай дүниетанымында аспан, жер және адам үштік бірлік ретінде белгілі бір жолмен — даомен — тіршілік етеді.

Конфуций ілімі: қоғамды адамгершілік арқылы реттеу

Конфуций (қытайша Кун Цю, Кун Чжунни; әдебиетте жиі Кун-цзы — «Ұстаз Кун») б.з.д. 551–479 жылдары Лу патшалығында өмір сүрген. Ол кедейленген ақсүйек әскербасы отбасында дүниеге келіп, 22 жасынан бастап ұстаздықпен айналысқан.

Оқытылған пәндер

  • Тіл
  • Адамгершілік (ахлақ)
  • Саясат
  • Әдебиет

Негізгі басымдық

Конфуций үшін бірінші орында — адам мінезі мен қоғамдық тәртіп. Ол рух, өлім немесе аспан денелерінің қозғалыс заңдылықтарын талдауға құмар болмағаны айтылады.

«Өмірдің не екенін білмей жатып, өлімнің, рухтың не екенін қайдан білейік?»

— Конфуцийге телінетін тұжырым

Конфуцийдің ойлары шәкірттері жазып қалдырған «Лунь юй» («Сұхбаттар мен пікірлер») жинағында жүйеленген. Конфуций адам тұлғасы туралы алғашқылардың бірі болып терең ой қозғап, кісілік қасиеттердің өлшемдерін айқындады:

  • Жэнь — адамгершілік
  • Сяо — үлкенді сыйлау, ата-ананы құрметтеу
  • Ли — әдет-ғұрып пен дәстүрді құрметтеу

Конфуций адамның тумысынан жаман болып тумайтынын, оны жақсы не жаман ететін — өскен орта екенін айтады. Мемлекетті де ол «үлкен отбасы» ретінде түсіндіреді. Жалпы алғанда, бұл ілім үстем таптың мүдделерін қорғап, құлдық институтын ашық терістемегендіктен, ұзақ уақыт бойы ресми идеологияға айналып, Қытайдың қоғамдық өміріне терең ықпал етті.

Конфуций мектебінің ішкі тармақтары: Мэн-цзы және Сюнь-цзы

Конфуций қайтыс болғаннан кейін оның ілімі бірнеше бағытқа бөлінді. Ең ықпалды екі тармақ — идеалистік бағыттағы Мэн-цзы мектебі және материалистік нышандары басым Сюнь-цзы мектебі.

Мэн-цзы: адамның табиғаты ізгі

Мэн-цзы Конфуций ілімін жинақтап, жүйелеумен қатар, оны жаңа ойлармен толықтырды. Оның философиясының өзегі — адам табиғаты бастапқыда жақсылықтан жаралған деген қағида.

Сюнь-цзы: табиғат пен қоғам заңдары

Сюнь-цзы әлемнің негізін материалдық күш — ци деп түсіндіріп, оның екі түрін (инь және ян) атап өтеді. Әлем өз заңдылықтарымен өмір сүреді, ал «көк тәңірі» — әлемнің құрамдас бөлігі ғана; оны танып-білу адам мақсатына қызмет ете алады.

Жеке жауапкершілік идеясы

Сюнь-цзы бақытты не бақытсыз болу, сау не ауру болу, бай не кедей болу адамның өз әрекетіне көбірек байланысты екенін айтады. Бұл ой Абайдың «ауруды жаратқан Құдай, бірақ нақ осы адамды ауру қылған Құдай емес» деген мазмұндағы пікірлерімен үндеседі.

Сюнь-цзы тәрбиенің шешуші рөлін ерекше атап, адамды өмір бойы өзін-өзі жетілдіруге шақырады. Мемлекеттік басқаруда халықтың мүддесін бірінші орынға қою, істерді мейірбандықпен жүргізу туралы қағидалары бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Конфуций ілімінің ықпалы XX ғасырда да сезілді: Мао Цзэ-дун дәуіріндегі идеологиялық науқандардың бірі Конфуцийге қарсы бағытталды. Тарихи арақашықтыққа қарамастан, бұл факт ілімнің қоғамдағы өміршеңдігін аңғартады.

Моизм: әлеуметтік ахлақ пен «жалпы сүйіспеншілік»

Моизм мектебінің негізін салушы Мо Ди (б.з.д. 479–391) ең алдымен әлеуметтік ахлақ мәселесіне мән берді. Бұл мектептің ұстанымы Конфуций дәстүріне көп жағдайда қарсы келді: оның өзегінде абстрактылы түрде түсіндірілген «жалпы сүйіспеншілік» идеясы жатты.

Моизмде теориялық талқылауларды «бос уақыт өткізуге» теңейтін сарын да байқалады: адамға керегі — нақты еңбек және оның пайдалы нәтижесі. Кейінгі ізбасарлары таным мәселесіне көбірек көңіл бөліп, ұстаз құптамаған онтологиялық сұрақтарға да жауап іздегені айтылады.

Атаулар мектебі: тіл мен шындықтың сәйкестігі

Атаулар мектебі заттар мен құбылыстардың тілде дұрыс бейнеленуі, атау мен мәннің сәйкестігі мәселесін алдыңғы қатарға қойды. Бұл бағыттың сұрағы кейінірек Еуропада ортағасырлық схоластикада кең талқыланғаны белгілі.

Заңгерлер мектебі (легизм): жаңа заманға — жаңа заң

Заңгерлер мектебі саяси-әлеуметтік мәселелерге ден қойып, мемлекет пен құқықтың шығу төркінін, мәнін және қызметін зерттеуге ұмтылды. Бұл ретте олар Конфуций ілімін өткір сынға алып, билікті құқықтық-әкімшілік тәсілдермен нығайту идеясын қорғады.

«Кім ақылды болса — заң шығарады, ал кім ақымақ болса — заңмен шектеледі. Қабілетті тәртіпті өзгертеді, ал қабілетсіз тәртіп арқылы шырмалады».

— Шан Янға телінетін сөз

Бұл мектепте заң (фа) мен өкім (мин) ұғымдары биліктің негізгі құралы ретінде түсіндіріледі. Негізгі түйін — «жаңа заманға ескі киім кигізуге болмайды»: тарихи жағдай өзгерсе, басқару әдісі мен заң да өзгеруі тиіс.

Хань Фэй және биліктің қайшылығы

Көне деректер Хань Фэйдің идеяларын Цинь императоры Шихуан қолдап, өзге мектептерге тыйым салдырғанын айтады. Алайда қатыгез басқару тәсілдерінің салмағының өзі ойшылдың тағдырына ауыр соққы болып, оның өзіне-өзі қол жұмсауына алып келгені туралы мәліметтер кездеседі.

Даосизм: Дао, Дэ және у-вэй

Конфуций дәстүріне қарсы тұрған ықпалды мектептердің бірі — даосизм. «Дао» қазақша «жол» дегенді білдіреді. Бұл ілімнің негізін қалаушы ретінде б.з.д. VI ғасырда өмір сүрген Лао-цзы (шын аты — Ли Эр) аталады. Көне деректерде оның туған жылы ретінде б.з.д. 604 жыл көрсетілгенімен, бұл мәліметтің нақтылығы жайлы пікірталас көп.

Дао

Әлемдегі заттар мен құбылыстардың өмір сүру тәртібі, өзгеріс заңдылығы және ғарыштық үйлесім.

Дэ

Ізгілік, әділдік, асыл қуат; Даоның адам өміріндегі этикалық көрінісі.

У-вэй

«Әрекетсіздік» қағидасы: табиғи жүріске қарсы шықпай, жасандылықтан арылу.

Лао-цзы бойынша, әлемдегі барлық нәрсе қозғалыста, бәрі өзгеріп отырады және өзгеріс нәтижесінде құбылыстар өз қарама-қарсылығына айналып кетуі мүмкін: суық жылынады, сұйық қатады, жақсылық жамандыққа ауысады. Ақырында әділет жеңіп, әлсіз күшке ие болады деген ой айтылады.

Даосизм үстем таптың өктемдігіне, шектен шыққан ысырапшылдыққа қарсы үн көтеріп, қарапайымдыққа, бастапқы өмір салтына жақындауға шақырды. Алайда қоғамдық тоқырау мен үздіксіз соғыстар күшейген шақта даосизмнің кейбір тармақтары діни-мистикалық сипатқа ойысып, бірнеше бағытқа бөлініп кетті. Соған қарамастан қытай мәдениетінде Лао-цзы тұлғасына құрмет бүгінге дейін сақталған.