Салық мөлшері
Республиканың жеке кәсіпкерлері екі жыл бойы салық салудың патенттік жүйесі жағдайында жұмыс істеді. Жеке кәсіпкерлікке салық салуды реттеу және жетілдіру мақсатында 19 тамызда Қазақстан Республикасының аумағында салық патенті негізінде жүзеге асырылатын қызмет түрлерінің тізімі бекітілді.
Патент негізіндегі қызмет түрлерінің тізімі
Тізім төрт бөлімнен тұрады және жалпы саны 54 түрлі қызметті қамтиды.
1) Тұтыну тауарларын өндіру
- Киім және тігін бұйымдарын тігу
- Тоқыма бұйымдарын дайындау
- Былғары бұйымдарын тігу
- Табиғи былғарыдан бас киім тігу
- Аяқ киім тігу
- Галантерея бұйымдарын жасау
- Азық-түлік тауарларын өндіру және өзге де ұқсас жұмыстар
2) Тұрмыстық қызмет көрсету
- Металл бұйымдарын жөндеу
- Қолшатыр жөндеу
- Тұрмыстық машиналар мен жабдықтарды жөндеу
- Радио, телеаппаратура және компьютерлерді жөндеу
- Басқа да тұрмыстық қызмет түрлері
3) Әлеуметтік-мәдени қызметтер
- Жеке дәріс беру арқылы дайындық жүргізу
- Денешынықтыру және сауықтыру қызметтері
- Жан-жануарларды емдеу
- Киім пішуге, тігуге және тоқуға үйрету
4) Басқа қызмет түрлері
- Тұрақты сауда орны бар қоғамдық тамақтандыру
- Балмұздақ және салқын сусындар сату
- Өзге де тізімге енгізілген қызмет түрлері
Патент беру тәртібі және негізгі шектеулер
Салық патенттерін беру тәртібін салық қызметі органдары Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 19 маусымдағы «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңына және Үкіметтің 1995 жылғы 16 тамыздағы патент беру тәртібін бекіткен қаулысына сәйкес белгілейді.
Патент құнын есептеу
Республикалық салық органдары зерттеу, тексеру, хронометраж және өзге де деректердің нәтижелеріне сүйене отырып, орташа айлық ықтимал пайданы есептейді. Осы негізде әр қызмет түрі бойынша патент үшін төленетін ақы мөлшері жеке белгіленуге тиіс.
Айналымға қойылатын талап
Патент жылдық ықтимал айналымы 2000 АЕК-тен аспайтын қызметке беріледі. Бұл шек патентте көрсетіледі. Егер айналым белгіленген мөлшерден асып кетсе, кәсіпкер патент берген органға хабарлауға міндетті. Одан кейін нақты табыс пен шығынға байланысты салық төлеу тәртібі айқындалады.
Салық қызметі органдарының міндеттері мен құқықтары
Салық қызметі ұжымдары мемлекеттік ұйым ретінде Қазақстан Республикасының заңдарына, әсіресе Конституцияға сәйкес өз міндеттерін атқарады. Негізгі бағыттары төмендегідей:
-
Құқықтар мен мүдделерді қорғау
Салық төлеушінің құқықтарын және мемлекет мүдделерін сақтау, салықтың дұрыс есептелуі, толық және уақтылы төленуі бойынша бақылау жүргізу.
-
Есепке алу және есеп жүргізу
Салық салынатын объектілердің есебін уақтылы алу, бюджетке есептелген және төленген салықтардың есебін жүргізу.
-
Артық төлемді қайтару
Есептелген сомамен салыстырғанда артық төленген қаражатты салық төлеушіге дұрыс қайтару рәсімін қамтамасыз ету.
-
Құқық бұзушылықтарды талдау
Салық құқық бұзушылық деректерін жинау, талдау және төлеуден жалтару тәсілдерін зерттеу.
-
Әкімшілік шараларды қолдану
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамада көзделген тәртіппен әкімшілік ұстау және өзге де шараларды қолдану.
Қызметтік жеңілдіктер
Салық қызметі органдарының қызметкерлері қызметтік міндеттерін орындау кезінде қоғамдық көліктің көптеген түрлерімен (дипломатиялық, консульдық өкілдіктер мен халықаралық ұйымдарға тиесілі көліктерден басқа) және белгілі шектерде тегін жүруге құқылы. Бұл құқық қызмет көрсететін учаскелермен және әкімшілік шекаралармен шектеледі.
Бюджет кірісі және жергілікті деңгейдегі жұмыс нәтижелері
Салық комитетінің мәліметі бойынша 2005 жылдың бірінші жартысында бюджетке түсетін салықтар мен міндетті төлемдер жөніндегі болжам 91% орындалған. Салық комитетінің қызметкерлері салықтың бюджетке дер кезінде түсуін қамтамасыз ету үшін жүйелі түрде тексерулер жүргізіп, кәсіпорындардың қаржы-шаруашылық қызметін талдаған.
Нарықтық экономикаға өту жағдайында мемлекеттік бюджеттің рөлі ерекше: ол экономиканы реттеудің маңызды құралы болып саналады, ал тапшылықты жабу үшін Үкімет қарыз алуға мәжбүр болатын жағдайлар да кездеседі. Сондықтан жалпы мемлекеттік және жергілікті салықтардың маңызы жоғары.
Комитеттің күнделікті жұмысына осы бағыттарды тиімді енгізу үшін дайындық шаралары үздіксіз жүргізілуі қажет. Бюджетке және бюджеттен тыс қорларға заңда көзделген түсімдердің жоспарға сай, уақтылы әрі толық түсуін қамтамасыз ету — негізгі міндеттердің бірі.
Салықтың негізгі функциялары
1) Фискалдық
Салықтың мемлекеттік бюджетке түсуін қамтамасыз етеді. Бұл — салықтың тарихи тұрғыдан ең негізгі қызметі.
2) Ынталандыру
Өндіріс процесін ынталандыру немесе тежеу тетігі ретінде қолданылады. Бұл салық жеңілдіктері мен ставкалар арқылы іске асады.
3) Бақылау
Заңды және жеке тұлғалардың табыстарын реттеп, бақылап отырады. Салық мөлшері алынған пайданың көлемімен байланысты белгіленеді.
Пайдаға салынатын салық туралы ескертпе
Дағдарыс кезеңінде кәсіпорын пайдасының бір бөлігі өндірісті қысқа мерзімде ұлғайту және дамуды қаржыландыруға бағытталуы мүмкін. Бұл бюджетке түсетін түсімнің бір бөлігін уақытша азайтуы ықтимал, алайда өндірістің ұлғаюы салық базасын кеңейтіп, кейіннен төмендеудің орнын толтыруға әсер етеді.
Сондай-ақ пайдаға салынатын салыққа қойылатын талаптардың бірі — біркелкілік: пайда көлемі қандай болса да, белгіленген мөлшерлеме қағидаты бірізді сақталуы тиіс. Жергілікті салықтар бойынша да бірегейлік меншіктің барлық нысандарына және өндірістің барлық салаларына таралуы керек.
Негізгі ұғымдар: субъект, объект, ставка
Салық субъектісі
Заң бойынша салық төлеуге міндетті жеке тұлға немесе заңды тұлға. Қысқаша айтқанда, субъект — салық төлейтін тұлға.
Салық объектісі
Салық салуға негіз болатын табыс, мүлік, қызмет көрсету, ақша операциялары, сондай-ақ мүлікті беру, табиғи ресурстарды пайдалану, қосылған құн және шаруашылық айналым сияқты өзге де көрсеткіштер.
Салық мөлшерлемесі (ставка)
Салық салу өлшем бірлігіне келетін салық мөлшері. Ол табысқа пайыздық қатынаста белгіленсе, салық квотасы ретінде сипатталады. Құрылымына қарай тұрақты және пайыздық ставкалар болады.
Қосымша терминдер
- Салық салу бірлігі — объектінің есептеу үшін алынатын өлшем бірлігі.
- Салық оклады — бір объект бойынша төленетін салық сомасы.
- Салық жеңілдіктері — заңға сәйкес салық төлеуді толық немесе ішінара жеңілдететін тәртіп.
- Табыс көзі — салық төленетін табыстың өзі немесе оны қалыптастыратын түсім.
Ескерту: объект пен табыс көзі
Кейбір салықтарда (мысалы, пайдаға салынатын салықта) салық объектісі мен табыс көзі сәйкес келеді. Кей жағдайларда салық төлеу үшін сатылған өнімнің немесе түсімнің белгілі бір бөлігі салық көзі ретінде қарастырылады.
Салық өндіру тәсілдері
-
1
Кадастрлық тәсіл
Объектілерді тізімдеу арқылы, олардан түсетін табыс мөлшерін алдын ала бағалау негізінде жүзеге асады (мысалы, жер және мүлік салығы).
-
2
Декларация бойынша
Салық төлеуші табысы мен жеңілдіктерін көрсетіп, декларация ұсынады; осы деректер негізінде төленетін салық сомасы есептеледі.
-
3
Табыс көзінен ұстап қалу
Заңды тұлға бухгалтерлік құжаттар арқылы салықты төлеушінің жұмыс орны бойынша есептеп, ұстап қалып, бюджетке аударады.
-
4
Патент негізінде
Патентте көрсетілген қызмет түрі бойынша белгіленген тәртіппен әртүрлі салықтар төленеді (мысалы, киім тігу және басқа да жұмыстар).
Салық кезеңі — салықтар мен алымдарды есептеу және төлеу жүргізілетін уақыт аралығы.
Әлеуметтік салық: мөлшерлемелер, кезең және жауапкершілік
Негізгі мөлшерлемелер
- Заңды тұлғалар: еңбекақы төлеу қорынан 26%.
- Мемлекеттік мекемелер: еңбекақы төлеу қорынан 25,5%.
Патентпен жұмыс істейтін жеке тұлғалар
Заңды тұлға құрмай патент негізінде кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке адамдар әр қызметкер үшін АЕК-тің 49% мөлшерінде, сондай-ақ патент құнын анықтау кезінде мәлімделген айлық табыстың қосымша 5% мөлшерінде әлеуметтік салық төлейді.
Басқа жеке кәсіпкерлер үшін
Шаруа (фермер) қожалықтарын және патентпен жұмыс істейтін тұлғаларды қоспағанда, заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке адамдар әр қызметкер үшін АЕК-тің 60% мөлшерінде, сондай-ақ белгілі шығындарды шегергеннен кейінгі айлық табыстың қосымша 10% мөлшерінде әлеуметтік салық төлейді.
Кезең, өсімпұл және айыппұл
- Бюджеттік кезең — күнтізбелік ай.
- Уақтылы төленбеген сома үшін мерзімі өткен әр күнге Ұлттық банк белгілеген қайта қаржыландыру мөлшерлемесі бойынша өсімпұл есептеледі.
- Декларацияны белгіленген мерзім аяқталғаннан кейін 180 күннен астам ұсынбау — төленуге тиіс, бірақ төленбеген салық сомасының 50% мөлшерінде айыппұл салуға әкеледі.
Бақылау
Әлеуметтік салықтың дұрыс есептелуі мен уақтылы төленуіне бақылауды Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес салық органдары жүзеге асырады. Сонымен қатар әлеуметтік салық есептелмейтін төлемдердің тізбесі үкіметаралық қоғамдық ұйымдар желісі бойынша төленетін грант қаражаты есебінен жасалатын төлемдермен толықтырылады.
Патент құнына кіретін салықтар және патенттің қолданылуы
Патент құнына енгізілетін төлемдер
- Табыс салығы
- Міндетті әлеуметтік сақтандыру (ағымдағы жылдың республикалық бюджеті туралы заңнамаға сәйкес)
- Ықтимал айналым жылына 1000 АЕК-тен асқан жағдайда — қосылған құн салығы (ҚҚС)
Патенттің әрекет ету шегі
- Патент тек онда көрсетілген қызмет түрі мен мерзіміне ғана жарамды.
- Басқа тұлғаның пайдалануына жол берілмейді.
- 1997 жылғы 1 қыркүйектен бастап патент берілген аудан/қала шегінде жарамды.
Сауда саласындағы ерекшеліктер
Сауда саласында салық патенті дүңгіршектер мен тұрақ-жайлары, сондай-ақ базарларда арнайы орны бар азаматтарға ғана беріледі. Сөрелерде, автомашиналарда және өзге орындарда сауда жасайтын азаматтар Үкіметтің 1995 жылғы 12 шілдедегі ережесіне сәйкес тауар өткізу құқы үшін белгіленген мөлшерде төлем төлейді.
Маңызды шектеу
Салық органдары патенттік негізде жүзеге асырылатын қызмет түрлерінің бекітілген тізіміне кірмейтін жеке кәсіпкерлік қызметке патент бере алмайды. Талаптар бұзылған жағдайда кәсіпкерлер салық заңнамасына сәйкес жауапкершілікке тартылады.
Өндіріс және тауар өткізу
Өндіріс қызметіне қатысты берілген патент кәсіпкердің өзі өндірген тауарларын өткізуге де қатар құқық береді.
Лицензиялау және құжаттар
Егер кәсіпкерлік қызмет «Лицензиялау туралы» (1995 жылғы 17 сәуірдегі) заң күші бар актіге сәйкес лицензиялауға жатса, патент лицензия алынғаннан кейін ғана беріледі. Сонымен бірге өткізілетін тауарлардың сапа сертификаты және шығу тегін растайтын құжаттар болуы тиіс.
Қорытынды
Салық саласындағы қайта құрулар уақыттың өткір талабынан туындап отыр. Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпкерлер қызметін айқын әрі әділ қағидаттармен реттеу, патенттік жүйенің шектерін нақтылау және бақылауды күшейту — мемлекеттік қаржы тұрақтылығы мен экономикалық дамудың маңызды алғышарты.