Малый бизнес Казахстана журналы
Қазақстанда құрылған шағын және орта бизнес субъектілерінің дамуы экономикалық реформаларды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарды. Кәсіпкерліктің жоғары деңгейде дамуын қамтамасыз ету үшін мемлекет тарапынан жүйелі әрі нақты қолдау қажет.
ШОБ-тың экономикалық және әлеуметтік мәні
Шағын және орта бизнес (ШОБ) экономикалық белсенділік пен әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды тірегі бола алады. Оның қоғамның «орташа тобына» жатуы өздігінен кепіл емес; шешуші фактор — дәулет пен тұрмыстың нақты, заңды меншікке сүйенуі және ұзақ мерзімді табыс көздерінің қалыптасуы.
Қазіргі құрылым
Қазіргі уақытта шағын кәсіпорындар барлық жұмыс істеп тұрған шаруашылық субъектілердің шамамен 80%-ын құрайды.
Негізгі тәуекел
Дамытуды көздейтін шешімдерді іске асыруда іркілістер бар; басты себептердің бірі — бюрократиялық қысым.
Кедергілер: бюрократия, көлеңкелі сектор және ақпараттың тапшылығы
Бюрократиялық кедергілер мен әкімшілік қысымдардың салдарынан кәсіпкерлердің бір бөлігі көлеңкелі экономикаға кетуге мәжбүр болып отыр. Мұндай үрдіс нарықтың ашықтығын әлсіретіп, адал бәсекеге нұқсан келтіреді.
Басым шаралар
- Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғайтын тиімді әрі қолжетімді жүйе қалыптастыру.
- Тексеруші органдардың санын және рұқсат беру құжаттарының көлемін қысқарту.
- Аймақтық қолдау бағдарламалары туралы ақпараттандыруды күшейту және кері байланыс арналарын кеңейту.
Маңызды белгі
Кәсіпкерлердің 70%-ы оларды қолдайтын аймақтық бағдарламалар туралы хабарсыз. Бұл жергілікті деңгейдегі жұмыстың формальді сипатта жүргізілетінін аңғартады.
Қаржыландыру мәселесі: несиелік ресурстарға қолжетімділік
Кәсіпкерліктің күрделі мәселелерінің бірі — несиелік ресурстарды алу қиындығы. Көп жағдайда несиеге қол жеткізу үшін кепілге қоятын мүлік жеткіліксіз, ал толыққанды бизнес-жоспардың болмауы тәуекелді арттырады. Осы себепті банктер ШОБ-ты қаржыландыруға әрдайым дайын емес.
Кедергі
Кепіл мүлкінің тапшылығы
Кедергі
Сапалы бизнес-жоспардың жоқтығы
Нәтиже
Банктердің қаржыландырудағы сақтығы
Тұрақты экономикадағы кәсіпкерліктің ықпалы
Тұрақты экономикалық жүйеде кәсіпкерлік динамикалық түрде дамып, тұтынушылар сұранысының өзгерісіне тез бейімделе алады. Ол бәсекелі нарықтық қатынастарды күшейтіп, экономиканың құрылымдық жаңаруына ықпал етеді.
Негізгі нәтижелер
- Жаңа жұмыс орындарын ашады.
- Жаңа кәсіпкерлік топтар мен меншік иелерінің қалыптасуына жағдай жасайды.
- Елдің жалпы ұлттық өніміндегі үлесін арттыра алады.
- Мемлекеттік бюджетке елеулі түсімдер береді.
Кәсіпкерлік субъектілері және құқықтық қағидаттар
Кәсіпкерлік қызмет субъектілері ретінде заңды тұлғалар, Қазақстан Республикасының азаматтары, басқа елдердің азаматтары, сондай-ақ шетелдік заңды тұлғалар танылады. Кәсіпкерлер өз бастамасы бойынша иелігіндегі мүлікті пайдалану жөнінде шешім қабылдап, заңға қайшы келмейтін кез келген іс-әрекеттерді жүзеге асыруға құқылы. Кәсіпкерлік қызметтің өрісі заң талаптарына қайшы келмеген жағдайда шектелмейді.
Еңбек қатынастары
Кәсіпкер азаматтармен еңбек шартын жасай алады. Бұл ретте жұмыс беруші тиісті еңбек жағдайын, еңбекақыны қамтамасыз етіп, өзге де әлеуметтік-экономикалық кепілдіктерді ұсынуға міндетті.
Мемлекеттік кепілдіктер
Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 14 маусымдағы «Кәсіпкерлік қызмет бостандығына мемлекеттік кепілдіктерді іске асыру жөніндегі қосымша шаралар туралы» жарлығы кәсіпкерлік қызметте мемлекеттік кепілдіктерді қолдау мен қорғауды күшейтуге, сондай-ақ мемлекеттік органдар лауазымды тұлғаларының жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың қызметіне негізсіз араласуын болдырмауға бағытталған.
Институционалдық орта және ұйымдық формалар
Республикада кәсіпкерлікті біріктіретін және мүддені қорғайтын құрылымдар қалыптасты. Олардың қатарында Кәсіпкерлер Конгресі, Қазақстан өнеркәсіпшілері мен кәсіпкерлерінің одағы, Шағын кәсіпорындар одағы және басқа да ұйымдар бар.
Кәсіпкерлікті ұйымдастырудың кең тараған түрлері
Ең қарапайым форма
Жеке іскерлік — кәсіпкер жеке тұлға ретінде, кәсіпорын мәртебесін алмай-ақ, өздігінен әрекет етеді.
Ұйымдық нұсқа
Жеке кәсіпорын (фирма) — тіркеуден өтіп, заңды тұлға мәртебесін алу арқылы жұмыс істейтін бизнес формасы.
Кәсіпкерліктің негізгі алаңы — кәсіпорын
Кәсіпкерліктің жүзеге асатын негізгі орны — кәсіпорын. Өтпелі нарық жағдайында өндірістік ошақтарды оңалту, қолдау және қаржылай сауықтыру үрдістері қатар жүреді. Сонымен бірге тиімсіз жұмыс істейтін кәсіпорындарды банкрот деп тану, олардың дәрменсіздігін заңды түрде айқындап, тарату тетіктерін қолдану да маңызды.
Елімізде шағын және орта бизнесті қолдау мен дамытуға мемлекет деңгейінде ерекше назар аударылады. Бұл бағыт Президенттің халыққа жыл сайынғы жолдауларында да тұрақты түрде атап өтіледі. ШОБ-ты мемлекеттік қолдау жөніндегі белсенді әрі нәтижелі жұмыс бизнестің сапалы дамуына тікелей ықпал етеді.