Саяси басшылықтың КСРО сияқты көпұлтты мемлекетте болмай қоймайтын қайшылықтарды дер кезінде шешуде қаблетсіздік танытуы

КСРО-ның күйреуі және жаңа дәуірдің басталуы

Жер шарының алтыдан бір бөлігін алып жатқан КСРО сияқты империяның күйреп, тарих сахнасынан кетуі — ХХ ғасыр соңындағы әлем халықтары тарихының ең ірі оқиғаларының бірі. Бұл құбылыс тек сол мемлекетті мекендеген халықтардың тағдырына ғана емес, тұтас әлемдік даму үрдісіне де елеулі ықпал етті. Әлем «социалистік» және «капиталистік» деп аталған жүйелер арасындағы ұзаққа созылған бәсекелестік пен текетірестен құтылып, мемлекеттер мен халықтар қатынасының жаңа кезеңіне қадам басты.

Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің пайда болып, қалыптасуы да осы империяның күйреуімен тікелей байланысты. Сондықтан КСРО-ның күйреу тарихы, оның себептері мен салдарын талдау — біз үшін де өзекті мәселе. Алдағы уақытта бұл тақырыптың тарихымыздың түйінді проблемаларының бірі ретінде арнайы әрі кешенді зерттелетіні күмәнсіз.

Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің деректік маңызы

КСРО-ның күйреу себептерін талдауда Қазақстанның тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің дереккөздері ретінде орны ерекше. Ол 1980 жылдан Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы, 1984 жылдан республика Министрлер Кеңесінің төрағасы, 1989 жылдың маусымынан Қазақстан коммунистік партиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. 1990 жылдың 24 сәуірінде Қазақстан Президенті болып сайланды. Осы қызметтік тәжірибе оған КСРО-ның ыдырау үдерісін іштен бақылауға, Мәскеудегі билік үшін күрестің куәгері болуға мүмкіндік берді.

Одақты жаңарту арқылы сақтау идеясы

Мәтіндегі ерекше назар аударатын тұс — Назарбаевтың өз пікірін ашық айтуының негізгі себебі Одақты жаңарту арқылы сақтап қалу болғаны. Ол дағдарыстан шығу, адамдардың амандығы, республикалардың гүлденуі, «ұлы Одақтың» жаңаруы мен нығаюы секілді ортақ мақсаттардың қоғамды біріктіретін қуатты күш бола алатынын атап өтеді.

Бұл ұстаным өмір шындығынан туған прагматикалық есеппен де негізделеді: республикалардың тым-тырақай бөлінуі экономикалық байланыстарды быт-шыт етіп үзіп, интеграция деңгейі жоғары шаруашылық жүйеге қатер төндіретінін, жаңа мемлекеттер құрудың да «өте қымбатқа түсетін іс» екенін ескертеді.

Күйреудің түпкі себептері: сөз бен істің алшақтығы

КСРО-ның күйреуінің ең басты себептерінің бірі ретінде елде сөз бен істің бірлігінің болмауы аталады. Коммунистік партия бар билікті қолына жинаған жағдайда «дұрыс» сөйлеу міндетке айналып, ал ойлау мен нақты әрекет көбіне керісінше өрбіді. Екіжүзділік кең етек алды. Мұндай қауіпті үрдістің қалыптасуына, «балық басынан шіриді» дегендей, ең алдымен партияның жоғары басшылығындағы ахуал ықпал етті деген тұжырым жасалады.

Жоғарғы биліктегі дағдарыс: символдық басшылық

Мәтінде 1980-жылдардың басындағы кадрлық дағдарыс айқын суреттеледі: ел басшылығы деңгейінде денсаулығы күрт нашарлаған тұлғалардың бірінен соң бірі қызметте қалуы немесе тағайындалуы мемлекеттік басқарудың сапасын әлсіретті. Академик Е. Чазовтың деректері арқылы Л. Брежневтің ұзақ жылдар бойы ауыр хәлде болса да қызметте болғаны, кейін Ю. Андропов пен К. Черненко кезеңдеріндегі ауруханалық басқару шындығы баяндалады.

Назарбаевтың естелігіне сүйенген эпизод та осы ойды күшейтеді: жоғары биліктің «символдық тұлғасын» ұстап тұру белгілі бір топқа ыңғайлы болғаны жөніндегі қорытынды жасалады. Бұған қоса, Саяси бюроның қарт мүшелері үшін жеңілдетілген жұмыс тәртібі белгіленгені туралы жабық қаулы жайлы дерек басқарушы элитаның өмір салты мен жауапкершілік деңгейін сипаттайды.

Формализмнің таралуы және партия беделінің құлдырауы

Мәтін бойынша, «тыныштық» пен «жоғарыға жағыну» принципі басқарудағы жазылмаған ережеге айналды. Бұл тәсіл одақтық деңгейден республикалық, одан төменгі буындарға дейін тарады. Ішкі партиялық жұмысты жетілдіру туралы көптеген қаулылар көзбояушылық сипат алып, төменгі органдардың қызметі жасандылыққа бой ұрды. Нәтижесінде партия беделі қарқынды түрде төмендеді: «партия игілік бермейді» деген қоғамдық күдік күшейіп, ұранға сенім қалмады.

Тоталитарлық иерархия: кадр тағдырының қалай шешілгені

Назарбаев еңбектерінің маңызды қыры — тоталитарлық жүйенің ішкі тетіктерін, кадрлық іріктеу мен бақылаудың нақты механизмін ашып көрсетуі. Оның айтуынша, орталық партия аппаратындағы нұсқаушыдан бастап сектор меңгерушісіне дейінгі қызметкерлер республика басшылары туралы пікір қалыптастырып, жоғарыға жіберілетін бір парақ қағаз арқылы тағдырды айқындауға қабілетті болған. Бұл — формалды құрылымнан гөрі аппараттық ықпалдың шынайы салмағын көрсететін көрініс.

Иерархияның жұмыс істеу схемасы да егжей-тегжейлі сипатталады: облыстық деңгейдегі жоғары қызметке ұсынылған тұлға республика ОК сатыларынан өтіп, СОКП ОК-нің бірнеше буынымен алдын ала әңгімелесуден өтетін; соңында ғана хатшылық пен саяси бюро деңгейінде қаралатын. Жергілікті жерлерде демократия атаулы әлсіз болып, орталықтың ұсынысы түпкілікті шешімге айналатын; пленумдардың үлесіне көбіне формалды дауыс беру ғана қалатын.

Бақылау мен аңду тәжірибесі

Тоталитарлық қыспақтың ауыртпалығы жергілікті басшы кадрларға да түскені айтылады: қызметтен тыс уақытта да кіммен кездескені, қайда барғаны, не сөйлескені қадағаланған. Мұндай бақылау, бір жағынан, басқарушы элитаның өз ішінде де еркіндік болмағанын, екінші жағынан, жүйенің сенімге емес, күдікке сүйенгенін аңғартады.

«Біріншінің» билігі және төменге тараған «дәстүр»

Егер империя көлемінде негізгі тетіктер жоғарғы партия басшылығы мен орталық аппараттың қолында болса, республика деңгейінде нақты ықпал көбіне бірінші басшының төңірегіндегі тар шеңберге шоғырланды. Назарбаев сипаттағандай, кадр тағайындау, ауыстыру сияқты маңызды мәселелер кейде ресми органдарға кейін хабарланатын. Облыс, аудан деңгейлерінде де билік «біріншінің» қолына жиналып, төменгі буынның басты мақсаты сол адамның көңілін табуға айналды.

Нәтижесінде бастауыш ұйымдарды да формализм жайлап, «тірі адаммен жұмыс» қағазбастылықпен алмастырылды. Екіжүзділік, жеке мүддені күйттеу, жағымпаздық сияқты індет жоғарыдан төменге қарай таралып, партияның барлық буынын қамтыды.