Кактус - өсімдіктері
Экологиялық топтар және өсімдіктердің бейімделуі
Біздің планетамыздағы континенттер шамамен 150 млн км² аумақты алып жатыр. Олардың басым бөлігін өсімдіктер жамылған. Тіпті климаты ең қатал шөлдердің өзінде өсімдіктер тіршілігі толық тоқтамайды. Тек полюстердің мұз басқан кеңістіктерінде және таулардың ең биік шыңдарында ғана өсімдік өте сирек немесе мүлде кездеспейді.
Негізгі ұғым: тіршілік формасы
Өсімдіктің сыртқы кескіні (морфологиялық бейнесі) оның сыртқы орта жағдайларына бейімделуінің нәтижесінде қалыптасқан тіршілік формаларын көрсетеді. Сыртқы ортаның белгілі бір факторына бейімделу арқылы қалыптасатын белгілер маңызды рөл атқарған өсімдіктер экологиялық топтарға біріктіріледі.
Ылғалдылыққа байланысты экологиялық топтар
Мезофиттер
Мезофиттер — ылғалы жеткілікті әрі салыстырмалы түрде бірқалыпты болатын аймақтарда өсетін өсімдіктер.
Гидрофиттер
Гидрофиттер — суда өсетін өсімдіктер. Олардың кейбірі толығымен суға батып өссе, кейбірі жартылай батып өседі. Көп жағдайда өсімдік су түбіне бекініп тұрады.
Гигрофиттер
Гигрофиттер — ауаның ылғалдылығы жоғары болатын жерлерде өсетін өсімдіктер. Оларда судың булануын шектеуге арналған айқын бейімделулер әдетте болмайды.
Ксерофиттер
Ксерофиттер — ылғал қоры тапшы, құрғақ аймақтарда тіршілік ететін өсімдіктер. Оларға судың булануын азайтатын арнайы бейімделулер тән.
Ксерофиттердің бейімделу белгілері
Құрғақшылық жағдайында суды үнемдеу өсімдіктің өмір сүруіне шешуші әсер етеді. Сондықтан ксерофиттерде булануды шектейтін және суды жинақтауға мүмкіндік беретін құрылымдық ерекшеліктер қалыптасады:
- Кутикула мен эпидермис қабықшасының қалың болуы.
- Түктерінің қалың болуы.
- Устьицалардың (саңылаулардың) ойыстау жерде орналасуы.
- Ұлпаларының ұсақ жасушалы болуы, жасуша қабықшасының сүректенуі.
- Жапырақтарының шиыршықталуы, редукцияға ұшырауы (кішіреюі немесе тікенге айналуы).
- Тамырында немесе жапырағында суды көп мөлшерде жинай алуы және жақсы дамыған тамыр жүйесін түзуі.
Мұндай қасиеттерге кактустар мен суккуленттер айқын мысал бола алады.
Суккуленттер: суды жинайтын өсімдіктер
Суккуленттер — су қорын ұлпаларында жинайтын өсімдіктер тобы. Көпшілігінде сабағы қысқалау болып, жапырақтары жинақталып жертаған түзеді. Жапырақтары жіңішке болуы мүмкін, бірақ жиі жағдайда қалыңдап, етжеңді сипат алады.
Гүлдері көбіне ірі болып, гүлшоғырлары масақ немесе сыпырғы тәрізді шоғырланады. Гүлдері әдетте қосжынысты, сирек даражынысты болады; актиноморфты немесе сәл зигоморфты. Жемістері — қауашақ немесе жидек.
Кактус: шөлге бейімделудің көрнекі үлгісі
Өсімдіктің сыртқы пішіні мен ішкі құрылысына қоршаған ортаның әсерін түсіндіру үшін кактусты мысалға алуға болады. Қуаңшылыққа икемделген бұл өсімдіктердің ең маңызды ерекшелігінің бірі — денесінде су қоры жиналып сақталатын арнайы ұлпалардың болуы.
Шөлді өңірлерде өсетін кейбір кактустардың бір данасында жиналатын су мөлшері 40–50 литрге дейін жетуі мүмкін.