Кезеңнің алдын

Жобаларды сұрыптаудың біркелкі, әмбебап жүйесі жоқ. Себебі жобаларды іске асыратын инвесторлар мен ұйымдар өздерінің әдістерін, қағидаларын, шарттарын және бағалау белгілерін қолданады. Инвестицияларды талдау мақсаты, экспертиза және жобаларды іріктеу — менеджменттегі құндылыққа қатысты маңызды мәселе.

Ұйым (жобаны әзірлеуші) мен әлеуетті инвестор тұрғысынан алғанда, инвестициялық саясаттың өзегі — инвестициялық жобаларды алдын ала елеу (скрининг) жүйесі. Көптеген ұсыныстардың ішінен таңдалған стратегияға, сұрыптау белгілері мен принциптерге сәйкес келмейтін жобалар бастапқы кезеңде-ақ іріктеуден шығарылады.

Инвестициялық ұсыныстарды қарау: көпсатылы процесс

Инвестициялық ұсыныстарды өңдеу мен талдау, әдетте, бірнеше кезең арқылы жүзеге асады:

инвестициялық мәлімдемені (ұсынысты) алдын ала экспертизадан өткізу;
инвестициялық жобаның кәсіпкерлік жоспарын толық әрі жан-жақты талдау;
тәуелсіз экспертиза жүргізу;
жобаны қаржыландыру туралы шешім қабылдау.

1-кезең: алдын ала экспертизаның мақсаты

Бірінші кезеңнің негізгі мақсаты — мәлімдеме түрінде ұсынылған инвестициялық ұсыныстардың ұйымның мақсаттары мен приоритеттеріне сәйкестігін анықтау. Бұл сәйкестік приоритеттерді салыстыру арқылы бағаланады; приоритеттер инвестор үшін де, жобаның күтілетін нәтижелері үшін де маңызды болуы керек.

Мысал ретінде қолданылатын приоритеттер

Инвестордың имиджіне ықпалы
Инвестордың мақсаттарына сәйкестігі
Есесін қайтару мерзімі
Пайда мен тәуекел деңгейі
Үнемділік және қауіпсіздік
Заңнамаға сәйкестік

Эксперттік бағалау нәтижесінде ұсыныс инвестор талабына сәйкес деп танылуы немесе приоритеттерге сай келмегендіктен бастапқы іріктеуден шығарылуы мүмкін. Бұл кезең еңбек шығыны жағынан жеңілдеу болғандықтан, эксперттік жұмыстардың құны да салыстырмалы түрде төмен болады.

2-кезең: жобаларды таңдау және сұрыптау әдістері

Екінші кезең жобаларды таңдауға және сұрыптауға арналған әдістерді қолданумен сипатталады. Кең таралған тәсілдер:

Белгілер тізімі

Тек приоритеттік және негізгі мақсаттарға тікелей қатысы бар белгілер ғана енгізіледі.

Балдық бағалау

Маңызды факторларға салмақ беріледі, сапалық бағалар сандық мәнге айналдырылады.

Экономикалық-қаржылық бағалау

Қаржылық көрсеткіштер арқылы жобаның тартымдылығы мен тиімділігі есептеледі.

Сұрыптау белгілерінің негізгі топтары

Жобаларды сұрыптау белгілері бірнеше топқа бөлінеді: мақсаттық; сыртқы және экологиялық; реципиент (жүзеге асырушы тарап); ғылыми-техникалық; сауда (қаржылық); өндірістік; нарықтық; сондай-ақ жобаны іске асыру аймағының ерекшеліктеріне байланысты белгілер.

Мақсаттық белгілер

Ұйымның ағымдағы және ұзақ мерзімді жоспарымен үйлесімділігі
Инновацияларға бағдарымен сәйкестігі
Тәуекел деңгейі мен ұйым тұрақтылығына ықпалы

Сыртқы және экологиялық белгілер

Заңнамаға сәйкестігі
Қоғамдық пікірдің ықтимал реакциясы
Жұмыспен қамту деңгейіне әсері

Реципиент (жүзеге асырушы) белгілері

Басқару дағдылары және кәсіпкерлер тәжірибесі
Басқару командасының сапасы және құзыреттілігі
Қаржылық тұрақтылық туралы деректер
Өсу әлеуеті туралы мәліметтер
Маркетинг стратегиясы және сыртқы нарыққа шығу тәжірибесі

Ғылыми-техникалық белгілер

Бұл топ жобаның ғылыми-техникалық талаптарға сәйкестігін, күтілетін нәтижелерін және олардың ұйым қызметіне ықпалын бағалауға мүмкіндік береді.

Сауда (қаржылық) белгілері

Инвестиция көлемі және бастапқы шығындар
Жылдық әлеуетті пайда
Таза дисконтталған табыс (NPV)
Ішкі табыстылық нормасы (IRR) және инвестор талабына сәйкестігі
Капитал салымының экономикалық негізділігі
Пайданың нақтылығы, өтелу мерзімі, нақты ақша ағымының сальдосы
Салықтық жеңілдіктерді қолдану мүмкіндігі
Өнімнің нарықта «кідіру» (сатылым қарқынының баяулауы) тәуекелі
Жыл сайынғы сату көлемінің әлеуеті
Жобаны іске асыруға байланысты қаржылық тәуекелдер

Өндірістік белгілер

Шикізат, материал және жабдыққа қолжетімділік
Қажетті технологиялық жаңалықтар деңгейі
Өндіріс персоналы (саны және біліктілігі)
Өндіріс қалдықтарын басқару мүмкіндіктері
Қосымша өндірістік қуаттылық қажеттілігі

Нарықтық (маркетингтік) белгілер

Нарық қажеттілігіне сәйкестік
Сауда табыстылығының ықтималдығы
Өнім бағасының икемділігі
Маркетингтік зерттеулер мен жарнама жоспары
Нарыққа кіру кедергілері
Бәсеке сипаты және оның бағаға ықпалы

Балдық бағалау: жобаны салыстырудың практикалық тәсілі

Сұрыптау процедурасының келесі кезеңі — қарастырылып отырған жобалардың балдық бағалануы. Бұл тәсілде жобаның нәтижесіне ықпал ететін ең маңызды факторлар таңдалып, олардың тізімі құрастырылады. Әр белгіге маңыздылығына қарай салмақ беріледі.

Әдістің логикасы

Салмақтарды эксперттер өткен тәжірибеге немесе тұтынушылар арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнамаға сүйене отырып анықтайды.
Сапалық бағалар (төмен, орта, жоғары) сандық шкалаға аударылады.
Нәтижелер бойынша жобаның бағалау кестесі мен «профилі» жасалады.
Жалпы балл, әдетте, белгі салмағы мен рангі (бағасының) көбейтіндісі арқылы есептеледі.

Маңызды ескерту

Балдық әдіс жобаларды салыстыруға ыңғайлы болғанымен, алынған бағаны толықтай дәл әрі абсолютті объективті деп қарастыру дұрыс емес. Объективтілікті күшейту үшін ақпараттық дереккөздерді, сервистік және инжинирингтік ұйымдарды, мемлекеттік құрылымдарды және басқа да тәуелсіз тараптарды тарту қажет.

Қаржылық-экономикалық бағалау: негізгі қадамдар

Қаржылық-экономикалық бағалау, әдетте, төмендегі шараларды қамтиды:

Ұйымның қаржылық жағдайын экспертизалау: жобаның ықтимал қаржылық көрсеткіштерін анықтау арқылы жүргізіледі.
Жобаның коммерциялық, қаржылық және экономикалық құндылығын анықтау: ұйым контекстінде өлшенеді.

Шешім қабылдауда жиі қолданылатын көрсеткіштер

Таза дисконтталған табыс (ТДТ) / таза келтірілген құн (NPV)
Табыс индексі (ТИ) / пайда индексі (PI)
Табыстың ішкі нормасы (ТІН) / ішкі табыстылық нормасы (IRR)
Есесін қайтару мерзімі (өтелу кезеңі)

Инновациялық жобалардың экономикалық құндылығы: көрсеткіштер жүйесі

Инновациялық жобалардың экономикалық құндылығын бағалау әдістері экономикалық көрсеткіштердің жүйесіне сүйенеді. Бұл көрсеткіштер шығындар мен нәтижелер арасындағы арақатынасты көрсетеді және жобаның экономикалық тартымдылығын, сондай-ақ бір жобаның екіншісіне қарағанда артықшылықтарын айқындауға мүмкіндік береді.

Құндылық көрсеткіштерін жіктеу

Экономикалық субъект түрі бойынша: бағалау кімнің мүддесі тұрғысынан жүргізілетініне байланысты.
Қорытынды көрсеткіш түрі бойынша: жобаның экономикалық құндылығын сипаттайтын белгі ретінде.

Абсолюттік

Нәтижелердің құндық бағасы мен шығындар айырмасы арқылы анықталады.

Абсолюттік статистикалық: жиынтық пайда, жылдық орташа пайда
Абсолюттік динамикалық: таза дисконтталған табыс (NPV)

Салыстырмалы

Нәтижелердің құндық бағасының жалпы шығындарға қатынасы арқылы беріледі.

Салыстырмалы статистикалық: инвестициялардың рентабельділігі
Динамикалық салыстырмалы: табыстылық индексі, ішкі рентабельділік (IRR)

Уақыттық

Инвестициялық шығындардың өтелу мерзімін сипаттайды.

Уақыттық статистикалық: есесін қайтару мерзімі

Экономикалық құндылықты бағалаудың статистикалық әдістері ең қарапайым тәсілдерге жатады және инновациялық жобалар экспертизасының бастапқы сатыларында жиі қолданылады.