Ержанов Манарбек (1901 - 1966)
Ержанов Манарбек (1901–1966)
Манарбек Ержанов — әнші, актер, композитор, Қазақстанның халық артисі. Ол Ақан сері, Біржан сал және басқа да композитор-әншілер қалыптастырған композиторлық-әншілік мектептің лайықты да берік жалғастырушысы болды.
Негізгі қырлары
- Белгілі әнші және домбырашы
- Күсенбайды тікелей ұстазы санады
- Көп қырлы орындаушылық және сахналық шеберлік
Мұрасы
- 150-ден аса ән мен күйдің авторы
- Халық арасында кең тараған әндері мен күйлері бар
- Шертпе күй дәстүріндегі өзіндік қолтаңба
Халыққа кең танылған шығармалары
Әндер
“Жарыс”, “Аманкелді туралы өлең”, “Қойшы әні”, “Паровоз”, “Қуанамын”, “Жасасын”, “Шопан әні”.
Күйлер
“Би күйі”, “Аққу”, “Жетісу”, “Шалқар көлі”, “Өрнек”, “Көңіл күйлері”.
Ерекшелігі
Әуені мен сазы жарқын, қайталанбас мінезі бар, ұлттық дәстүрден ажырамай жаңаша түрленген туындылар.
Туған жері, орта және алғашқы ықпалдар
Манарбек Ержанов Қарағанды облысының Қарқаралы маңындағы Қарабұлақ ауылында дүниеге келді. Қарқаралы өңірі — қазақтың әні мен күйіне талай саңлақ сыйлаған құнарлы топырақ. Осындай өнерлі ортада Манарбектің өмірге келуі заңдылық іспетті.
Отбасы
Әкесі — қолөнердің шебері, темірден түйме түйетін ісмер-ұста әрі майталман күйші-домбырашы. Анасы — әнді жақсы салған өнерпаз жан.
Ұстаз
Манарбекті өнерге баулыған ұстазы — дала музыканты Күсенбай: ғажап күйші әрі әнші.
Үлгі-өнеге
Әміре Қашаубаевтың өнері Манарбек үшін биік бедел, өлшем болды. Ол жасынан Сарыарқа әншілік мектебінің қыр-сырына терең бойлады.
Арқа ән дәстүрін меңгеруі
Ержанов Біржан салдың, Ақан серінің, Жарылғапбердінің, Естай мен Жаяу Мұсаның, Шашубайдың әндерін тамылжыта шырқады. Оның дауысы — таза, ашық, саңқылдаған тембрлі, бояуы қанық; орындағанда қазақ ән жауһарлары ерекше құлпырып шығатын.
Сахнадағы жолы: театр мен опера
Манарбек Ержанов қазақ кәсіби сахна өнерінің қалыптасу кезеңінде алдыңғы қатарда болды: 1928 жылы Қазақ драма театрының, 1934 жылы Қазақ музыкалық театрының, ал 1937 жылы болашақ опера-балет театрының алғашқы әртістері қатарында еңбек етті.
Алғашқы сахналық буынмен бірге
Ол ұлттық өнеріміздің тұңғыш жұлдызды шоғыры — Күләш пен Қанабек Байсейітовтер, Құрманбек Жандарбеков, Әміре Қашаубаев, Иса Байзақов, Елубай Өмірзақов, Серғали Әбжанов, Үрия Тұрдықұлова, Ғарифолла Құрманғалиевтермен бір сахнада өнер көрсетті.
Опера партиялары
- “Қыз Жібек” — Шеге
- “Жалбыр” — Елемес
- “Ер Тарғын” — Сақан
- “Абай” — Әзім
- “Біржан–Сара” — Естай
Ғарифолла Құрманғалиевпен қатар өнер көрсетуі
Манарбек пен Ғарифолла бірқатар ұлттық операларда рөлдерді кезектесіп орындады. Қайсысы бірінші құрамда шығатыны көрерменге әрдайым қызық болып, талқылауға түсті: екеуі де шебер, бір-біріне сай, деңгейлес еді.
1936 жылғы Мәскеу Декадасы: мойындалу сәті
1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерінің Декадасына барған алғашқы топтың қатарында Манарбек те, Ғарифолла да болды. “Қыз Жібекпен” ашылатын Декада шымылдығында Шеге рөлін кім орындайтыны маңызды мәселе болып, ақырында таңдау Манарбек Ержановқа түсті.
Музыкалық табыс
Шеге бейнесін айқын ашатын көтеріңкі көңілдегі музыкалық беташарға халықтық әуен табу қажет болғанда, Манарбек бір түннің ішінде ертеңгі ойынға лайық жарқыраған термені тауып әкелгені айтылады. Кейін Е. Брусиловский бұл шешімнің спектакльге ерекше ажар бергенін еске алған.
Жоғары баға
Ахмет Жұбановтың жазуынша, спектакльден соң академик, музыкатанушы әрі композитор Б. В. Асафьев: “О, мынау әнші ғажап қой! Мәскеуге қазақтың кең даласының бар кереметін көшіріп әкелді ғой”, — деп сүйсіне пікір білдірген.
Композиторлық әлемі: дәстүр мен жаңашылдық
Манарбек өнеріндегі биік белестің бірі — оның авторлық туындылары. 1942 жылы ол Қазақ КСР-ы Композиторлар одағының алғашқы мүшелерінің бірі болып қабылданды. Әнші-композитор өз шығармаларында халқымыздың ән дәстүрін шабытпен дамытып, жаңа сипатпен түрлендіре білді.
Күйлерінің орны
Ержановтың шығармашылық мұрасының маңызды бөлігі — домбыраға арналған күйлері. Олар шертпе дәстүрінде дараланып, бірін-бірі қайталамайтын әуезі мен өрнегі арқылы тыңдарманға кең тынысты, жайдары әсер сыйлайды.
1953–1960: гастроль және өнімді жылдар
1953–1960 жылдары Манарбек негізінен композиторлық және концерттік жұмыстарға ден қойды. Гастрольдік сапармен республиканың түкпір-түкпірін аралап, елмен жүздесіп өнер көрсетті. Бұл кезең оның шығармашылығы үшін жемісті болды: халыққа кең тараған, көп айтылатын туындылардың бірқатары дәл осы жылдардың еншісіне тиесілі.
Есте қалар өзек
Манарбек есімімен күмістей таза, ашық та жарқын, жарқылдаған жауһар дауыс, сондай-ақ орындаушылық шеберлік ұғымы қатар аталады. Оның өнері халық жадында қасиетті қазынаға айналды.
Кейінгі жылдары және марапаттары
Өмірінің соңғы жылдарында Манарбек Ержанов Жамбыл атындағы Мемлекеттік филармонияда белсенді концерттік қызметімен ерекшеленді. Оның кеңестік қазақ музыка мәдениетіне қосқан үлесін мемлекет жоғары бағалады.
Ресми марапаттар
- Қазақ КСР-нің Халық әртісі
- “Қызыл Жұлдыз” ордені
- “Құрмет белгісі” ордені
- Үкіметтің мақтау қағаздары
Ең үлкен атақ
Дегенмен, оған берілген ең зор әрі ең қымбат марапат — ел құрметі, халқының махаббаты мен шынайы сүйіспеншілігі. Осы ықылас оның әншілік және азаматтық тұлғасын айқындай түсті.
Мерейтойлық белгі
Опера сахнасының маңдайалды ән саңлағының туғанына 100 жыл толуы 2002 жылы аталып өтті. Бұл — Манарбек Ержановтың қазақ ән мәдениетіндегі орнының өзгеше екенін айқындайтын тарихи белгі.