Аттан Алаш азаматтары
ХХ ғасыр тарихын тануда мерзімді басылымның деректік орны
Бір өзі бірнеше ғасырға татырлық ХХ ғасыр тарихы объективті себептерге байланысты соңғы жылдары ғана жалпы адамзат тарихы контексінде, ұлттық мүдде тұрғысынан жүйелі түрде зерттеле бастады. Осы ретте тарих ғылымы үшін «ғасыр айнасы» саналатын мерзімді басылымдарда жарияланған материалдардың деректік маңызы айрықша.
Түйін:
Ұлт басылымдарын тарихи дерек көзі ретінде пайдалану — өткен жолдың байыбына барудың бізге тән маңызды таным арналарының бірі.
1998 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев тарихи сабақтастық пен заңдылықтарды әркім өз түсінігімен қабылдайтынын, әмбебап әрі баршаға бірдей жарайтын әдістеме болмайтынын атап өтті: тарих қаншалықты бай әрі көпқырлы болса, оны танудың жолдары да сан тарау.
Дерекпен жұмыс мәдениеті: авторлықты шатастыру қаупі
Соңғы жылдары алаш қайраткерлерінің еңбектері жеке жинақ болып басылып, ұлттық басылым материалдары ғылыми айналымға кеңінен тартылған сайын, дерек авторларын қате көрсету, біреудің еңбегін екіншісіне телу сияқты фактілер де кездесіп отыр. Мұндай олқылықтар зерттеудің сенімділігіне тікелей нұқсан келтіреді.
Мысал: «Үшінші Дума һәм қазақ» мақаласының авторлығы
Жинақтардағы қайшылық
1994 жылы Әлихан Бөкейхановтың Қазақ газетіндегі мақалалары жинағында «Үшінші Дума һәм қазақ» мақаласы енгізілді. Ал 1997 жылы шыққан Міржақып Дулатұлы шығармаларының II томында бұл мәтін «М.Д.» белгісімен Дулатұлының мақаласы ретінде жарияланған.
Түпнұсқамен салыстыру нәтижесі
Түпнұсқаға сүйенген салыстыру мақала 1913 жылғы 2 және 13 сәуір күндері шыққан 9–10 нөмірлерде жарияланғанын көрсетеді. Сонымен бірге «Қыр баласы» — Ә.Бөкейхановтың кең танылған бүркеншік есімі.
Редакторлық ескерту
Мұндай жағдайлар дереккөзді міндетті түрде түпнұсқа нөмірімен, датасымен және газет тігіндісімен тексерудің қажеттігін көрсетеді.
Түпнұсқалық дәлдік: «Жер аудару» мақаласы және тарихи контекст
1997 жылы Міржақып Дулатұлының мақалалары топтастырылған II том жарық көргенімен, құрастырушылар тарапынан түпнұсқалыққа қатысты кемшіліктер жіберілгені айтылды. Соның бірі — «Жер аудару» мақаласының мағынасын, уақыты мен себеп-салдарын толық ашпай беру қаупі.
Тарихи өзек
«Жер аудару» (1913, 6 сәуір, №9) мақаласы Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарында кең қолданылған 1891 жылғы 25 наурыздағы Дала ережесінің 17-бабына қарсы наразылық ретінде жазылды. Автор баптың «үкіметке сенімсіз» деп танылған қазақтарды бес жылға жер аударуға жол ашқанын айтып, оның далада орынсыз әрі бей-берекет пайдаланылғанына нақты мысалдар келтіреді.
Бейресми газеттің бес жыл бойы үздіксіз шығуы патша өкіметінің «кеңпейілдігінен» емес, газетті жаптырмау үшін сөзін өлшеп жазған, талай тәуекелге барған Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатұлының қажырлы еңбегінің нәтижесі еді. Газетті сақтау жолында А.Байтұрсынов бірнеше мәрте тұтқындалып, түрмеге жабылғаны да белгілі.
Тарихи деректі бұрмалау: «Қазақ», «Үш жүз», «Бірлік туы» туралы қате пайым
АҚШ-тағы Висконсин университетінің ғылыми қызметкері Дениз Балғамыш Қазақ газетінің жабылуы, сондай-ақ Үш жүз және Бірлік туы басылымдарының шығуы жайлы пікір білдірген. Алайда көлемі шағын мақаланың өзінде тұтас бір ұлт қастерлейтін тарихи деректер өрескел бұрмаланған тұстар кездеседі.
Негізгі түзетулер
- Үш жүз де, Бірлік туы да 1917 жылы, Қазақ газеті жабылмай тұрған кезде шыға бастады; белгілі бір уақыт қатар шықты.
- Үш жүз партиясының құрылуына да, оның газетінің шығуына да Қазақ редакциясының қатысы болған жоқ.
- Үш жүз газеті Ташкентте емес, Петропавл қаласында шыққан.
- Көлбай Тоғысов та, аталған өзге тұлғалар да Қазақ газетінің редакциясында жұмыс істемеген.
Маңызды қорытынды
Демек «Үш жүз» және «Бірлік туы» газеттерін «жабылған Қазақ газетінің қызметкерлері шығарды» деу қисынға келмейді. Мұндай тұжырымдар деректанулық дәлдікке сай қайта қаралуы тиіс.
Ұлттық баспасөз қажеттілігі және «Серке» тәжірибесі
ХХ ғасырдың басында қазақ зиялыларының отаршылдық езгіге қарсы күресте баспасөздің қажеттігін терең сезінуіне, бір жағынан, патшалық Ресейге деген жалпы наразылық, екінші жағынан, бүкіл империяны дүр сілкіндірген 1905 жылғы бірінші орыс революциясының ықпалы әсер етті. Сол кезең туралы Серке газетінің негізгі авторларының бірі Міржақып Дулатұлы: «1905 жылдан бері біздің қазақ жұрты да басқалардың дүбіріне елеңдеп… ұлт пайдасын қолға ала бастады», — деп жазды.
«Жастарға» өлеңі: ұйқыдағы елді ояту идеясы
М.Дулатұлының пафосы
Өлеңнің алғашқы шумағынан-ақ автордың басты мұраты — «ұйқыдағы қазағын ояту» әрекеті көрінеді. Ал соңғы шумақтарда жастардың халыққа жол бастар серке болуы тиіс деген ой айқындалады.
«Біздің мақсатымыз»: саяси үндеу сипаты
Петербургте басылған Серке газетінің екінші санында М.Дулатұлы «Арғын» деген бүркеншік атпен жариялаған «Біздің мақсатымыз» мақаласында қазақ халқының саяси-әлеуметтік ахуалын ашық сипаттап, отарлық әкімшілік зорлық-зомбылығын, салық қаражатының орынсыз жұмсалуын және қоныс аудару саясатының зардабын сынайды.
Құқықтық салдар
Петербург баспасөз істері комитеті мен полиция құжаттарында бұл мақала «қазақ халқын өкімет орындары мен олардың өкілдеріне қарсы күреске шақыратын үндеу» ретінде бағаланғаны айтылады. Осыған байланысты газеттің нөміріне қатысы бар тұлғаларды жауапқа тарту туралы шешім қабылданған.
«Қазақ» газетінің қалыптасуы: қоғамдық сұраныс және саяси қысым
Әлихан Бөкейханов 1910 жылы Петербургте шыққан еңбегінде қазақ тілінде газет жоқтығын және ұлттық баспахананың болмағанын атап өткен. Тарихшы М.Қойгелдиевтің пайымынша, ХХ ғасырдың алғашқы он жылдығында қазақ ұлттық интеллигенциясы үшін елдік зәру мәселелерді көтеретін, қоғамдық ойға қозғау салатын басылым шығару — аса маңызды қоғамдық міндетке айналды. Қарқаралы петициясында да қазақ тілінде газет шығару қажеттігі негізгі талаптардың бірі ретінде қойылған.
Қазақ газеті — белгілі дәрежеде ұлт-азаттық қозғалыстың белсенді қайраткерлері Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатұлы еңбегінің ортақ жемісі. 1905–1907 жылдардағы саяси толқулар кезеңінде белсенділік танытқан болашақ шығарушылар жандармерия тарапынан қуғын көріп, тұтқындалды, Семей түрмесіне қамалды, Қазақстаннан тыс жерлерге жер аударылды. Тек осы ауыр кезеңдерден өткен соң ғана 1910 жылдан бастап газет ісіне тікелей араласуға мүмкіндік туды.
Қаржы және ұйымдасу: «Азамат» серіктігі
Газетті үзбей шығару үшін ауқымды қаржылық тірек қажет болды. 1913 жылдың соңына қарай «Азамат» серіктігін құру ниеті жарияланып, 1914 жылдан бастап серіктік жұмысы туралы мәліметтер басылым бетінде тұрақты беріліп отырды. Айқап журналы бұл серіктіктің мақсаты ең алдымен Қазақ газетінің жұмысын тұрақтандыру, кейін қазаққа пайдалы кітаптар бастыру екенін атап өтті. Сериіктікке қосылудың ең төменгі жарнасы ретінде 100 теңге көрсетілген.
Аптасына екі рет шығу: ресми рұқсат
1915 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақ газетінің аптасына екі рет шыға бастауы арнайы рұқсат пен куәлікті талап етті. 1914 жылғы 8 желтоқсанда А.Байтұрсынов Орынбор генерал-губернаторына өтініш беріп, көп ұзамай қайта бекітілген бағдарлама бойынша толық көлемде аптасына екі рет шығаруға рұқсат алған.
Оқырман географиясы мен таралым: 1913 жылғы дерек
1913 жылдың өзінде-ақ Қазақ газеті ұлт өмірінің сан алуан қырын қамтып, елге кең тарады. Сол жылғы таралым жайлы дерек редакциялық мақалалардың бірінде беріліп, 10 аймаққа тарағаны көрсетіледі.
| Аймақ | Таралым саны |
|---|---|
| Торғай облысы | 694 |
| Семей облысы | 612 |
| Ақмола | 584 |
| Сырдария | 327 |
| Орал | 301 |
| Жетісу | 157 |
| Ішкі орда | 136 |
| Ферғана | 30 |
| Самарқан | 8 |
| Закаспий | 5 |
| Барлығы | 3007 |
Газет бетінде жер мәселесі, оқу-ағарту, Дума, сайлау, земство, шаруашылық және қоғамдық басқару сияқты өзекті тақырыптар үздіксіз көтеріліп, шешу жолдары талқыланды.
Мазмұн ауқымы және авторлық үлес
Ү.Суханбердина «Қазақ, Алаш, Сарыарқа» атты мазмұндалған библиографиялық көрсеткішінде жарияланымдарды мазмұнына қарай 20 топқа бөледі: Қазақстанның империялық саясат кезеңіндегі ахуалы, қоныс аудару қозғалысы, әкімшілік және сот жүйесі, әлеуметтік-экономикалық даму, мәдениет пен әдебиет және басқа да бағыттар.
1913 жылғы жарияланым үлесі
1913 жылы газетте жарияланған 215 мақаланың ішінде 44-і — Ә.Бөкейхан, 32-сі — М.Дулатов, 23-і — А.Байтұрсынұлы қаламынан.
Тақырыптық жіктеу
Зерттеуші Ө.Әбдіманов газеттің мақсаттарын шартты түрде үш желіге бөледі: саяси-әлеуметтік, шаруашылық-экономикалық, мәдени-ағартушылық.
Авторлық мамандану
Ә.Бөкейхан көбіне саяси-экономикалық мәселелерге, А.Байтұрсынұлы мәдени-ағартушылыққа, М.Дулатұлы әдебиет пен өнер тақырыптарына жиірек қалам тартқаны басылым сандарынан аңғарылады.
Оқу-ағарту мәселесі: тұрақты күн тәртібі
Газет алғашқы күннен бастап үздіксіз көтерген басты мәселелердің бірі — оқу-ағарту, білім беру және халықтың рухани өмірі. 1913 жылдың өзінде оқу-ағарту ісіне арналған 30-дан астам арнаулы мақала жарияланып, тілшілер сөзінде және ішкі хабарларда аймақтардағы мектеп, медресе салу жұмыстары тұрақты қамтылды.
Аймақтық жаңалық мысалы
Қапал уезіндегі Маманов–Тұрысбеков мектебінде 130-дан аса қазақ баласы оқитыны, бес оқытушысы бар екені, сондай-ақ қыздар мектебін салу ниеті айтылып, мұның «үлгі аларлық іс» екені атап өтілген.
Оқу құралы дайындау талпынысы
Айқап журналының материалдарында Міржақып Дулатұлының бастауыш мектепке арналған оқу құралы туралы ойлары сөз болып, Ғалия медресесі шәкірттерімен бірлесіп әліппе тәртібімен қирағат кітабын әзірлеуге кіріскені айтылады. Ол материалдарды орыс педагогтарының оқу кітаптары мен хрестоматияларынан, Ы.Алтынсарин және басқа да қазақша материалдардан, сондай-ақ өз мұғалімдік тәжірибесінен жинақтап пайдаланбақ болғанымен, елдегі ахуал жұмысты аяқтауға мүмкіндік бермеген.
Жер, земство, сайлау: қоғамның «қызу нүктелері»
1913 жылы жер мәселесі ерекше өткір қойылды. Бұл саладағы мақалалардың көбін мәселені терең меңгерген Ә.Бөкейхан жазса, А.Байтұрсынұлы да «Қазақ жерін алу турасындағы низам», «Жер жалдау жайында», «Көшпелі һәм отырықшы норма» сияқты мақалалармен атсалысты. М.Дулатұлы «Земство не нәрсе» мақалалар сериясында жер мен басқару мәселелерін де талдады.
Сайлау дауы және әлеуметтік дерт
Қазақ қоғамындағы сайлау төңірегіндегі жанжал Абай заманынан кейін де бәсеңдемеді. Сондықтан Қазақ газеті де бұл құбылысты ашық сынап, бірнеше мақала жариялады. Ә.Бөкейхан сайлау кезінде жұрттың «өрт шыққандай, жау шапқандай жанталасып әбігер болатынын», ағайын арасы ажырап, мансап үшін ар сатылатынын айтып, мұның елге әкелер зардабын көрсетеді.
Мұрағат дерегі: қызметтік қылмыстар
Мұрағат құжаттары жеңіл жолмен пайда табамын деп қылмысқа барған болыс, би, ауылнайларға қатысты нақты істерді де сақтаған: салық қаржысын иемдену, пара алу, қызмет бабын асыра пайдалану сияқты фактілер аталады.
Библиографиялық көрсеткіштер және қысқартылған мұра мәселесі
1999 жылы библиографиялық көрсеткіштердің толықтырылып қайта басылуына байланысты Ү.Суханбердина бұрынғы (1960, 1963) мазмұндалған библиографияларда А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев және басқа да тұлғалардың ең құнды материалдары қысқартылып берілгенін өкінішпен атап өтеді. Бұл — зерттеуші үшін мәтіннің толық нұсқасына сүйенудің, түпнұсқаға қайта оралудың тағы бір дәлелі.
Қорытынды қағида
Ұлттық басылымдармен жұмыс істегенде ең басты талап — деректің түпнұсқалығын сақтау: авторлықты дәл тану, жарияланған күнін, нөмірін, контекстін және мәтіннің өзгеріске ұшырамағанын нақтылау.
Мәтін осы тұста «Ақпан төңкерісінен…» деген жерден үзіледі; әрі қарайғы бөлімді толық беру үшін түпнұсқа жалғасын қоса ұсыну қажет.