Атам қазақ
Кіріспе
Адамзат тарихи даму барысында өзінің жүріп өткен жолы алдын ала белгіленген жалғыз ғана бағыт емес екенін түсінді. Адам мен қоғамның таңдау құқығы бар, ал көптеген діни және философиялық ілімдер осы ұстанымға сүйенеді.
Әйел мен ер адамның өзара қарым-қатынасын үйлестіру, әйел теңдігі және әйел мәртебесі мәселелеріндегі мұсылман өркениетінің тәжірибесі қазіргі ғылымда жеткілікті деңгейде бағалана бермейді. Мұхаммед пайғамбардың өз дәуіріндегі қалыптасқан салттарға қарсы тұрып, әйел құқығы мен абыройын қорғауда шешуші өзгерістер жасағанын көпшілік толық біле бермейді.
Исламға дейінгі Араб түбегіндегі әйелдің жағдайы
Ислам келмей тұрып, Араб түбегіндегі көптеген қауымдарда әйел затына құрмет төмен болды. Қоғамда надандық, қатыгездік пен зорлық үстемдік құрып, әйелдер қорланып, кейде базарларда заттай сатылды, зинақорлық ашық жасалатын.
Ең ауыр көрініс
Кей тайпаларда қыз бала дүниеге келуі «масқара» саналып, нәрестені тірідей көму немесе құдыққа тастау секілді қылмыстық әрекеттер орын алған. Мұндай қатыгездік көбіне руаралық қақтығыстарда әйелдің ар-намысына байланысты «таңба түседі» деген қате түсінікпен ақталды.
Бұл — адамшылыққа да, ақылға да сыймайтын надандық еді. Ислам дәл осы қатыгездікті тоқтатып, әйелдің өмір сүру құқығын, ар-намысын және қоғамдағы қадірін қалпына келтіруге бағытталған қағидаларды бекітті.
Исламның әйел мәртебесін көтерудегі басты қағидалары
Адамдық қадірдің теңдігі
Исламда әйел мен ер Алланың алдында мәртебе тұрғысынан тең. Бұл ұстаным Құран аяттары мен сахих хадистер арқылы бекітілді.
Мұрагерлік құқығы
Бұрын тек еркекке тиесілі болып келген мұрагерлікке әйелдің де үлесі бар екені нақты айқындалды.
Ар-намысты қорғау
Әйелдің абыройын, қауіпсіздігін және қоғамдағы қадірін сақтау үшін мінез-құлық пен қарым-қатынас мәдениетіне қатысты нормалар ұсынылды.
Неке — ризалыққа негізделуі
Шариғат бойынша әйелдің ризалығынсыз неке қиылмайды. Әйелді мәжбүрлеп тұрмысқа беруге тыйым салынады.
Мейірім мен ілтипат қағидасы
Құранда әйелдермен жақсы қарым-қатынаста болу бұйырылады. Бұл исламның әйелге көрсеткен құрметінің өзегі ретінде қарастырылады.
Рөлдер мен жауапкершілік: отбасы тұрақтылығының тірегі
Ислам әйел мен еркектің физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, қоғамда және отбасында белгілі бір жауапкершіліктердің бөлінуін ұсынады. Бұл бөлініс әйелді кемсітуге емес, міндеттерді әділ бөлісу арқылы отбасыны қорғауға бағытталған деп түсіндіріледі.
Материалдық міндет
Отбасын асырау, күнделікті тіршілікке қажетті қаржыны табу және отбасының материалдық қауіпсіздігіне жауап беру — негізінен еркектің мойнына жүктелетін міндет ретінде көрсетіледі.
Қамқорлық пен жауаптылық
Күйеудің әйелге қамқоршы болуы оның құқығын шектеу емес, отбасы ішінде жауаптылықты күшейту ретінде беріледі. Өзара сыйластық пен мейірім бұл қатынастың негізгі өлшемі болуы тиіс.
Хадистегі нәзіктікке ишара
Бір деректе Мұхаммед пайғамбар сапар үстінде түйелердің шапшаң айдалуы әйелдерге қиындық келтіретінін ескертіп, «хрусталь сандықтарды алып бара жатырсыңдар, абай болыңдар» деген мағынада жұмсақ ескерту жасағаны айтылады. Мұнда әйелдің нәзіктігіне құрметпен қарау идеясы көрінеді.
Қазақ даналығында да отбасы ішіндегі үйлесім мен жауапкершіліктің маңызы «Еркек — үйдің егесі, әйел — үйдің шегесі» деген нақылмен бейнеленеді.
Әдеп, қарапайымдылық және қоғамдық кеңістік
Шариғатта әйел киімі мен әшекейіне қатысты шектеулер арсыздықтың алдын алу және жеке абыройды қорғау мақсатымен түсіндіріледі. Мұнда әйел еркіндігін толықтай жоққа шығару емес, оны теріс ықпалдардан сақтандыру идеясы алға шығады.
Мұсылмандық дәстүрде әйел әсемдігін белгілі бір жақын туыстарына және жұбайына ғана көрсету ұстанымы кең таралған. Сондай-ақ ер мен әйел қатынасында қарапайымдылық пен ұстамдылық жүріс-тұрыстан бастап, киім үлгісіне дейін байқалуы тиіс деп қарастырылады.
Кең тараған пікірлерге қарамастан, мұсылман қоғамында әйел пікірін ескеру, оны қорлау емес, ақылға жүгіну мен әділдікке ұмтылу ретінде түсіндірілетін жағдайлар да бар.
Отбасы институты және қоғамның болашағы
Ислам діні отбасының бұзылмауына, шаңырақтың шайқалмауына ерекше мән береді. Шариғатта неке мәселесінің маңызды орын алуы да осыдан: қоғам ең алдымен отбасынан құралады. Отбасы берік әрі тату болса, қоғамда да тұрақтылық пен жайлы тұрмыс орнығады.
Ер мен әйел — ұрпақ жалғастыратын негізгі тірек. Бір-бірін толықтырып, кемелдендіретін жаратылыс ретінде қарастырылып, игі істерде де, сый-сауапта да екеуіне бірдей жауапкершілік жүктелетіні айтылады.
Қыз бала тәрбиесіне көзқарас
Ислам қыз баланы тірідей көму секілді тағылықты жойып, қыз тәрбиелеуді сауапты іс ретінде дәріптейді. Үш қыз баланы тәрбиелеп өсірген адамға жәннат уәде етіледі деген мазмұндағы түсінік қоғамда мейірім, береке және ұрпақ сабақтастығын нығайтуға ықпал етті.