Таным - сананың қоршаған дүниені бейнелендіруге бағытталған қызметі

Сана: объективтік дүниенің субъективтік бейнесі

Сана — объективтік дүниенің субъективтік бейнесі. Мұндағы «субъективтік бейне» шындықтың жай бұрмалануы емес. Керісінше, бұл — идеалдық құбылыс: К. Маркс атап көрсеткендей, адам басында өңделіп, өзгертіліп, қайта құрылған материялық мазмұн.

Сананың пайда болуы, қызмет етуі және дамуы адамның белгілі бір заттар мен құбылыстар туралы білім алуымен тығыз байланысты. К. Маркс: «Сана өмір сүретін тәсіл — білім... Сана бірдеңені қаншалық білсе, ол бірдеңе сана үшін соншалық пайда болады», — деп жазады. Демек, адамның объективтік дүниеге деген танымдық қатынасынсыз сананың болуы мүмкін емес.

Сонымен бірге сана туралы айтқанда, біз ең алдымен оның рухани қызмет ретіндегі табиғатын — материалдық заттан сапалық жағынан өзгеше, идеалдық құбылыс екенін ескереміз. Таным — сананың қоршаған дүниені бейнелеуге бағытталған қызметі.

Психика мен сана: ұқсастық емес, аражігі

Адамдағы кез келген психикалық құбылыс саналы бола бермейді. Психика ұғымы сана ұғымынан әлдеқайда кең. Психика жануарларда да бар, бірақ оларда адамға тән сана жоқ.

Тіпті адамның ояу күйіндегі психикалық процестерінің де барлығы бірдей саналы әрекет бола бермейді. Мысалы, адам көшеде келе жатып бір нәрсе туралы терең ойлануы мүмкін; сол кезде ол көптеген құбылыстарды көреді, бірақ олардың көбін саналы түрде толық түсінбей-ақ, адамдар мен көліктер ағынында жолын тауып жүре береді.

Санасыз мінез-құлықтың кең өрісі

Өмір адамнан тек саналы мінез-құлықты ғана талап етпейді. Кей жағдайларда ұдайы ойланып-толғануды қажет етпейтін санасыз мінез-құлық формалары да қажет. Мұндай формалар заттардың қасиеттері мен қатынастары туралы ақпаратты арнайы ойланбай-ақ есепке алуға негізделеді.

Санасыз әрекет мәселесі ұзақ уақыт бойы материализм мен идеализм арасындағы шиеленісті пікірталастардың өзегінде болды.

Фрейд ілімі және марксистік сын

Қазіргі кезеңде санасыз әрекет туралы идеалистік ілімдердің ішінде ең кең тарағандарының бірі — австриялық психиатр З. Фрейдтің көзқарасы. Ол санасыз әрекет саласын жан-жақты зерттеп, адамның рухани денсаулығы бұзылғанда оның алатын орны мен атқаратын рөлін көрсетіп, емдік ықпал ету тәсілдерін ұсынды.

Марксизм адамның жан дүниесін түсіндіруде биологиялық факторлардың рөлін асыра бағалайтын мұндай иррационалистік көзқарастарды теріске шығара отырып, жеке адамдағы жетекші бастама ақыл-ой мен сана екенін дәлелдейді. Жануарларға қарағанда, қалыпты дамыған адамда психиканың санамен айқындалған күйі басым болады.