Штаттардың соттары
Сот билігінің орны және негізгі қағидаттар
АҚШ-та билік тармақтары заң шығарушы, атқарушы және сот билігі болып бөлінеді. Сот билігінің басты міндеті — қоғамда туындайтын даулар мен шиеленістерді заң негізінде қарау. Сот тек заңға бағынады, ал бұл қағида әділ сот төрелігінің өзегін құрайды.
Ашықтық және сенім
Сот отырыстары ашық өтуге тиіс. Ашықтық болмаса, қоғам соттың адалдығына күмәнмен қарайды. Сондықтан жариялылық — сотқа деген сенімді қалыптастыратын негізгі шарттардың бірі.
Сонымен қатар сот тәуелсіз болуы керек. Алайда тәуелсіздікті толық кепілдендіру оңай емес, сол себепті оны қамтамасыз ететін нақты институттық жағдайлар қажет.
Тәуелсіздіктің институционалдық кепілдіктері
Соттың юрисдикциясы заңды әрі жалпы сипатта болуы, ал соттың қызметі белгілі бір рәсімдермен реттелуі қажет. Сот органдары өз ішкі ережелерін қабылдауға құқылы.
Сот қызметкерлерінің иммунитетін мемлекет сақтайды және кепілдік береді. Егер сот қателік жіберсе, сотталған адамның шағым беру құқығы бар.
- Тағайындау және мансаптық тәуелсіздік: сот қызметкерлерін тағайындау саяси қысымға жол бермейтін тәртіппен жүргізілуі тиіс.
- Өмір бойы қызмет ету: судьялардың өмір бойы қызмет атқаруы тәуелсіздікке берік кепіл ретінде қарастырылады.
- Жалақының тұрақтылығы: Конституцияда (3-бап, 1-тармақ) судья жалақысы қызмет мерзімі ішінде төмендемеуі тиіс деп көрсетіледі. Бұл норма жалақыны инфляция әсерінен қорғауға бағытталған.
- Орнынан алу шарттары: судьяны қызметтен босату үшін жеткілікті негіз және мықты дәлел қажет.
- Өзін-өзі қадағалау: судьялардың тәртібі мен кәсіби этикасын көбіне өз ұйымдары бақылайды.
Қаржыландыру мәселелері де маңызды: сот органдарының бюджеті мен әкімшілік шығындарын көбіне Парламент қарайды. Мұндай тетік соттың атқарушы билікке тәуелді болып қалмауына бағытталған.
Кәсібилік, білім және этика
Сот халық үшін ашық болуы керек, ал судьялар мен құқық қолдану саласындағы мамандар білімін үздіксіз жаңартып, этикалық нормаларды қатаң ұстануға тиіс.
АҚШ-та орташа заңгер кемінде 7 жыл білім алады. АҚШ құқығы күрделі: материалдық және іс жүргізу нормалары, сондай-ақ сот шешімдері мен прецеденттер жүйесі арқылы қалыптасады.
Жарыспалы процесс және адвокаттардың рөлі
АҚШ-та сот процесі жарыспалы сипатта. Бұл дегеніміз — тараптар дәлелдерді өздері жинап, сотқа ұсынады. Ал соттың міндеті — бейтарап қалыпта қалып, дәлелдерді әділ бағалау.
Америка қоғамында құқықтың беделі жоғары: азаматтар көптеген мәселелерін сот арқылы шешуге бейім. Мұндай жағдайда адвокаттардың рөлі де ерекше маңызды.
АҚШ-тағы сот жүйесінің құрылымы
АҚШ-та екі негізгі сот жүйесі бар: федералдық және штаттық. Екеуі де өз құзыреті мен құрылымы бойынша ерекшеленеді.
Федералдық соттар
Федералдық соттар федералдық заңдардан туындайтын істерді, штаттар арасындағы дауларды, сондай-ақ шетел мемлекеттері қатысатын кейбір істерді қарайды.
- Округтік соттар: бірінші инстанция. Мәтінде олардың саны 54 деп көрсетілген. Округтік судьялардан бөлек, банкроттық істері бойынша маманданған судьялар және магистрлер жұмыс істейді.
- Апелляциялық соттар: 12 апелляциялық округ. Округтік сот шешіміне берілген шағымды әдетте үш судья қарайды.
- Жоғарғы Сот: ең жоғары инстанция, 9 судьядан тұрады және істерді алқалы түрде қарайды.
Штат соттары
Әр штаттың сот жүйесінде өз ерекшелігі бар. Дегенмен, жалпы алғанда сатылық құрылым сақталады: бірінші инстанция, апелляция және штаттың жоғарғы соты.
- Бірінші инстанция: көбіне бір судья қарайтын соттар; маңызды азаматтық және қылмыстық істер осында қаралады.
- Апелляциялық сот: төменгі сот шешімдеріне шағымдарды қарайды.
- Штаттың Жоғарғы соты: ең жоғары инстанция ретінде қорытынды шешім қабылдайды.
Тараптардың әдетте апелляция беру құқығы бар, бұл сот қателігін түзетуге мүмкіндік береді.
Сот әкімшілігі және басқару
Сот әкімшілігі қаржы, басқару, бюджет, сондай-ақ судьяларды оқыту сияқты мәселелермен айналысады. Федералдық деңгейде сот жүйесінің ұйымдастыру мәселелерін қарастыратын Сот кеңесі туралы айтылады: оның құрамына бас судья және басқа судьялар кіреді.
Жоғарғы Сот мүшелерін Президент тағайындайды, ал орнынан алу тек импичмент тәртібімен мүмкін.
Штат судьяларын тағайындау үлгілері әртүрлі: бір жерде тәуелсіз комиссия ұсынған тізімнен тағайындалады, басқа жерде халық сайлауы арқылы келеді. Кей жағдайларда қызметтен босату да импичмент тәртібімен жүзеге асады.
Прокуратура, ФБР және қорғау құқығы
Прокурорлар сот билігіне емес, атқарушы билікке жатады және әдетте Әділет министрлігіне бағынышты. Бас прокурорды Президент тағайындайды. Федералдық деңгейдегі округ прокурорларын да Президент тағайындайды.
Әділет министрлігі құрамына ФБР кіреді; ол АҚШ-қа қарсы жасалған қылмыстар мен федералдық деңгейдегі бірқатар құқық бұзушылықтарды тергеуге қатысады.
Әр штатта да бас прокурор болады; көбіне оны штат азаматтары сайлайды. Олар штат аумағында жасалған қылмыстар бойынша қадағалау және тергеу жұмыстарына қатысады.
Адвокаттар және құқықтық көмек
Сотқа қатысқан адам өзін-өзі қорғауға құқылы немесе адвокат жалдай алады. Қаражаты жоқ адамдар жергілікті құқықтық көмек ұйымдары арқылы адвокатпен қамтамасыз етіледі.
Қылмыстық істер бойынша төлем қабілеті жоқ азаматтарға адвокатты көбіне Қоғамдық қорғаушылар бюросы ұсынады.
Әр штат адвокаттарға лицензия береді: кәсіби білімін тексеріп, талаптарға сай болғаннан кейін ғана адвокаттық қызметке рұқсат етеді.