Қазақша рефераттар

Еңбекшіл қазақ

Кеңестік шығармашылық интеллигенцияның алғашқы өкілдері: қалыптасу арналары мен баспасөз мектебі

Қазан төңкерісі бұрынғы ұлттық интеллигенцияны терістеп, социалистік сипаттағы жаңа ұлттық интеллигенция қалыптастыруды міндет етіп қойды. Қазақ ақын-жазушыларының бірен-сараны ғана төңкерісті құптады, ал негізгі бөлігі оны қазақ қоғамына сырттан таңылған құбылыс ретінде қабылдады. Революция қарсаңында шығармашылық интеллигенцияның басым бөлігі ұлттық-демократиялық ұстанымда болды және төңкерістен кейін дүниетанымын бірден өзгерте алмады.

Маңызды түйін: 1917–1918 жылдары ғана емес, 1925 жылы да қазақтың «кеңестік» деп толық атауға келетін ақын-жазушылары әлі толық қалыптасып үлгермеген еді. Дегенмен дәл осы кезең кеңестік ұлттық интеллигенцияның пайда болуына қажетті қоғамдық негізді жасады.

«Ұшқыннан» басталған республикалық баспасөз дәстүрі

Қазақ тіліндегі кеңестік алғашқы республикалық газет — 1919 жылғы 17 желтоқсанда алғашқы саны шыққан «Ұшқын» болды. Қазақ баспасөзінің қарашаңырағы саналатын бүгінгі «Егемен Қазақстан» өзінің тарихын осы басылымнан бастайды. Кейін газет 1920 жылғы 13 қарашадан бастап «Еңбек туы», ал 1921 жылғы 7 қарашадан «Еңбекшіл қазақ» атауларымен шықты.

Дерек тапшылығы және редакторлыққа қатысты дау

Ерекше назар аударатын мәселе — газеттің бастауында тұрған тұлғалар жөніндегі нақты деректердің аздығы. 1919–1922 жылдары редакторлар мен шығарушылар туралы әртүрлі зерттеушілер әрқилы мәлімет береді. Ұзақ уақыт «Ұшқынды» Казревком құрған Тәмимдер Сафиев бастаған редакциялық алқа шығарды деген түсінік орнықты. Алайда кей деректерде алғашқы редактор ретінде 1938 жылы қуғын-сүргінде қаза тапқан Халел Есенбаев аталады.

Әртүрлі басылымдарда 1922 жылға дейін редакторлар немесе алқа мүшелері ретінде Бернияз Күлеев, Смағұл Сәдуақасов, Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин, Аманғали Сегізбаев, Сәбит Мұқанов сияқты есімдер көрсетіледі. Бірақ дереккөздер нақты берілмегендіктен, олардың қашан және қандай рөл атқарғанын дәл айқындау қиын.

Мұрағат деректері не дейді?

  • 1921 жылғы 22 қазан: РК(б)П Қазақ облкомы (Киробком) тоқтап қалған «Еңбек туының» орнына «Еңбекшіл қазақ» шығарылсын деп шешіп, редакция алқасына Мұхтар Әуезов, Еркеғали Алдоңғаров, Әбдірахман Байділдин, Абдолла Асылбеков, Телжанов енгізілсін деген қаулы қабылдады.

  • 1926 жылғы 4 наурыздағы ресми жазба: Әбдірахман Байділдин «Еңбекшіл қазақты» 1921 жылғы 7 қарашадан 1922 жылғы тамызға дейін Мұхтар Әуезов, Абдолла Асылбеков, Еркеғали Алдоңғаров және Әбдірахман Байділдиннен тұратын төрт адамдық алқа шығарғанын, ал 1922 жылғы тамызда жауапты редактор болып Сәкен Сейфуллин тағайындалғанын жазады.

Жауапты редакторлар эволюциясы және басқарудың айқындалуы

Редакциялық алқа түріндегі ұжымдық басқару жеке тұлғалардың рөліне қатысты пікірталас тудырғанымен, 1922 жылдан кейінгі кезеңде жауапты редакторлар мен басқару тәртібі әлдеқайда нақтырақ анықталады. Сәкен Сейфуллиннен бастап газетті басқарған журналистердің қызмет атқарған уақыты газет тігінділері және мұрағат құжаттарымен нақтыланған.

1924–1925 жылдар: кадрлық шешімдер

  • 1924 жылғы 17 қаңтар: Әбдірахман Байділдин Мәскеуге Кеңестер съезіне делегат болып кеткен Сәкен Сейфуллиннің орнына Молдағали Жолдыбаевқа редактор міндетін уақытша атқаруды жүктеді.

  • 1924 жылғы 11 сәуір: РК(б)П Қазақ обкомы төралқасы Молдағали Жолдыбаевты редактор, ал Зарап Темірбеков пен Рақым Сүгіровты редакция алқасының мүшелері етіп бекітті.

  • 1925 жылғы 7 сәуір: Бейімбет Майлин өлкеком бюросының шешімімен «Еңбекшіл қазақ» редакциясына қызметке жіберілді.

Аймақтық тәжірибе: «Қазақ тілі» газеті және «Таң» журналы

Көрнекті журналист Шәймерден Тоқжігітов 1924–1925 жылдары Семей губкомының үгіт-насихат бөлімін басқарды әрі «Қазақ тілі» газетінің редакторы болды. 1924 жылдың күзінде газет жұмысын арнайы тексерген Сәкен Сейфуллин Шәймерден Тоқжігітов келгеннен бері газеттің саяси бағыты түзелгенін атап өтті. Бұл істе Семей губерниялық атқару комитетінің төрағасы Әбілқайыр Досовтың тікелей бақылауы маңызды ықпал еткені көрсетілді.

Әбілқайыр Досовтың бастамалары

  • 1920 жылы Омбыда шыққан «Кедей сөзі» газетінің редакторы болды.
  • 1925 жылғы 9 қаңтарда қалың ауыл бұқарасына арналған журнал шығару мәселесін көтерді.
  • Қаржы көздерін тауып, алғашқы сандарын шығаруға ықпал етті.

«Таң» журналының тағдыры

Редакторы — Шәймерден Тоқжігітов, мүшелері — Сейдалин және қаламгер Жантілеуов Қали болып бекітілді. Абайдың бірқатар өлеңдері алғаш жарияланған «Таң» журналы осылай дүниеге келді. Алайда Тоқжігітов Ташкентке «Ақжол» газетіне кеткеннен кейін журналды қорғап қала алмады: 1925 жылғы 2 маусымда бюро «Таң» журналын жабу туралы шешім қабылдады.

Публицистика мен журналистика: кадр қалыптастырудың негізгі жолы

Қазақ публицистикасының өсуі журналистиканың қалыптасуымен тығыз байланысты болды. Кеңестік дәуірде жарық көрген тұңғыш публицистикалық кітап ретінде зерттеушілер Абдолла Асылбековтың «Біздің де күніміз туды» (Орынбор, 1921) еңбегін атайды. Оның ізін ала Сәкен Сейфуллин, Сәбит Мұқанов, Еркеғали Алдоңғаров, Әбдірахман Айсарин, Молдағали Жолдыбаев, Аманғали Сегізбаев, Нағима Арықова, Сара Есова, Шәймерден Тоқжігітов, Хамза Жүсіпбеков сияқты публицистер қалыптасты.

Терминдер: «жазушы», «тілші», «газетші», «журналшы»

Қазақ тілінде «журналист» сөзі орнықпаған кезеңде газет-журнал авторлары жиі «жазушы» деп аталды. «Тілші» термині 1920-жылдары қолданысқа еніп, бастапқыда «жазушы» атауымен қатар жүрді. Кейде «газетші» және «журналшы» сөздері де қолданылды.

Сәбит Дөнентаев «жазушының» екі түрін атап, ел ішіндегі жазу танитын ақсақалдар мен жастарды баспасөз жұмысына белсенді араласуға шақырды: біріншісі — оқуы бар, газет-журналдың мәнісін білетіндер; екіншісі — көзі ашық, жазу танитын ел адамдары.

Журналистік шеберлік қайда қалыптасты?

Арнаулы оқу орындары жоқ заманда тілшілікке бастайтын негізгі жол — газет-журнал бетінде шығармалар жариялау болды. Белсенді әрі қабілетті авторлар редакцияларға қызметке алынып, кәсіби журналистке айналды.

  • Жергілікті газеттерде (уездік, округтік, аудандық, губерниялық, облыстық).

  • Орталық, яғни республикалық басылымдарда.

  • Салалық басылымдарда («Ауыл тілі», Наркомземнің «Колхозы», Түрксібтің «Теміржолшысы» және т.б.).

  • Қабырға газеттері мен қолжазба журналдарда.

  • Радиожурналистикада (жергілікті және республикалық радиотораптар арқылы).

1917–1925: басылымдар кеңістігінің күрт ұлғаюы

Соғысқа дейінгі жылдар ұлттық баспасөздің қаулап өскен кезеңі болды. 1917–1919 жылдары бірқатар басылымдар дүниеге келді: «Сарыарқа», «Тіршілік», «Ұран», «Бірлік туы», «Жас азамат», «Абай» журналы, «Дұрыстық жолы», «Ұшқын» және басқалары. 1920–1925 жылдары мұнан да көп газет-журналдар пайда болды: «Ақжол», «Бостандық туы», «Жас Алаш», «Өртең», «Жас қайрат», «Шолпан», «Сана», «Темірқазық», «Ауыл», «Таң», «Жаңа мектеп» және т.б.

Жастар баспасөзі: жаңа буынның мінбері

  • 1921 жылғы 22 наурыз: Ташкентте Ғани Мұратбаев редакторлығымен қазақ жастарына арналған тұңғыш басылым — «Жас алаш» газетінің алғашқы саны шықты (1922 жылғы тамызға дейін).
  • 1922 жылғы 1 қыркүйек: «Жас алаштың» орнына «Жас қайрат» газеті шыға бастады. Кейін 1924 жылдан журналға айналды; газетті де, журналды да ұйымдастыруда Ғани Мұратбаевтың тікелей басшылығы аталады.
  • 1922 жыл: Қазақ автономиясындағы жастардың тұңғыш басылымы — «Өртең» газеті (Орынбор) қысқа мерзімде шықты.

Тұлғалық фактор: Ғани Мұратбаев пен Еркеғали Алдоңғаров

Жастар баспасөзін ұйымдастырушылардың ең көрнектісі — Ғани Мұратбаев (1902–1925). Ол аз уақыттың ішінде қоғам қайраткері, ұйымдастырушы, журналист, редактор, публицист, аудармашы ретінде танылды. Сара Есова естелігінде оның журналистикада күш сынауға кеңес бергенін және жастар арасынан публицист кадрларын даярлау қажеттігін қызу көтергенін жазады.

Еркеғали Алдоңғаров (1901–1930) та бірнеше басылымның бастауында болды. 1923 жылғы 17 қазанда «Жас қазақ» журналын шығаруды ұсынуға ұйытқы болып, 1923–1925 жылдары журналдың жарық көруіне ықпал етті. 1924 жылғы 8 ақпанда «Лениншіл жас» газетінің алғашқы саны шығып, бас мақалада мақсат «елдегі надан жастарды оқуға шақыру» деп айқындалды. Кейін ол «Пионер» журналының да алғашқы редакторы болды.

Баспасөзге қолжетімділік мәселесі: Мәскеудегі студенттер

1925 жылы Мәскеуде оқыған Ілияс Жансүгіров ұлттық басылымдар уақытында келмегендіктен ақпараттан қол үзіп қалғандай сезінгенін айтып, өлкекомға хат жолдап «Еңбекші қазақ», «Жас қайрат» және «Советская степь» газеттерін жіберуді сұрады. Нәтижесінде редакцияларға бір дананы міндетті түрде студенттерге жолдап тұру туралы нұсқау берілді.

Қаламгерлердің қалыптасу траекториялары: қысқа ғұмыр, үлкен із

Ақындық дарынның ерте байқалуы — шығармашылық биографияларға тән заңдылық. Мұны аз ғана ғұмыр кешсе де жарқырап өткен Сұлтанмахмұт Торайғыров, Бейсенғали Жәнікешев, Баймағамбет Ізтөлин, Бернияз Күлеев, Шолпан Иманбаева сияқты тұлғалардың тағдыры дәлелдейді.

Елжас Бекенов: әдебиет пен қызметтің тоғысы

1922 жылы «Қызыл Қазақстан» журналының 13-санында Елжас Бекеновтың «Бидің жауыздығы» әңгімесі жарияланды. Бұл — оның тырнақалды туындысы. Еңбек жолы әрқилы: қара жұмысшы болды, 1916 жылы майдан жұмысына алынғандардың қатарында жүрді, мұғалімдік етті, кеңес қызметіне араласты, уездік халық ағарту бөлімін басқарды, рабфакта оқыды. Кейін бірнеше редакцияда, кәсіподақ құрылымдарында және түрлі жауапты мекемелерде қызмет атқарып, Мәскеуде редакторлық бағытта білімін жетілдірді. 1937 жылы саяси редактор қызметінде жүргенде қуғынға ұшырады.

Өтебай Тұрманжанов және Қадыр Тайшықов

1923 жылы «Ақ жол» газетінде Өтебай Тұрманжановтың өлеңі алғаш жарық көрді. Ол кейін баспасөз бен баспа ісінде, оқу-ағарту саласында әртүрлі қызмет атқарған көпқырлы қаламгер ретінде танылды.

Қадыр Тайшықовтың алғашқы туындылары 1924 жылы жариялана бастады. Ол журналист, ақын, прозаик, сықақшы, фельетоншы, композитор әрі аудармашы ретінде танылды. Шығу тегі мен саяси ахуал оның репрессияға ұшырауына себеп болды.

Драматургия: әдебиет пен сахнаның қиылысындағы күрделі жанр

Драматургия әдеби шығармашылықтың ең күрделі түрлерінің бірі саналады. Проза авторлары сипаттау мен түсіндіруді кең қолданса, поэзия авторлық «менге» көбірек сүйенеді. Ал драмалық туындыларда автор тікелей көрінбейді: тартыс кейіпкерлердің диалогы мен монологы арқылы, көзқарастар қақтығысы мен шиеленіскен күрес арқылы ашылады.

Сыншы кім?

Ақын-жазушы үшін басты сыншы — оқырман. Ал драматург үшін — театр көрермені. Драмалық шығармаға жан бітіретін өнер ордасы — театр: драма, трагедия, комедия әдебиет пен сахна мүмкіндіктерін біріктіріп, тәрбиелік ықпалын күшейтеді.