Қарыздық пайыз
Бағалы қағаздардың түрлері
Бағалы қағаздар шартты түрде екі топқа бөлінеді: меншік куәлігі және займ куәлігі. Оларға акциялар, опциондық куәліктер, қаржылық фьючерстер, ордерлер, құқықтар (варранттар), коносаменттер, облигациялар, вексельдер, банкноттар, чектер, депозиттік және жинақ сертификаттары және басқа да құралдар жатады.
Осы құралдардың ішінде ең кең таралғаны және көпшілікке ең танымалы — акция.
Акция: мәні және акционердің құқығы
Акция — акционерлік қоғамның капиталына қаражат салынғанын куәландыратын жазбаша құжат, яғни меншік нысанын білдіретін бағалы қағаз. Акция өз иесіне салған капиталына сәйкес дивиденд алуға құқық береді.
Негізгі ұғымдар
- Акция иеленуші — акционер.
- Акционер қоғам капиталына қатысады, бірақ қоғамның несие берушісі болып саналмайды.
- Сондықтан акционер қоғамнан тұрақты дивидендті талап ете алмайды және бағам төмендесе акцияны қайта сатып алуды міндеттей алмайды.
Акционердің жылдық табысы (дивиденд) қоғамның қаржылық нәтижесіне, нақтырақ айтқанда, баланста көрсетілетін пайдаға тәуелді. Пайданың қалай пайдаланылатыны, дивиденд түрінде қандай үлес бөлінетіні және төлем тәртібі акционерлердің жалпы жиналысында шешіледі.
Пайда, резерв және дивиденд саясаты
Акционерлік қоғам тиімді жұмыс істесе, капиталды ұлғайтуға мүмкіндік туады. Дегенмен қолданыстағы акционерлер жаңа акциялар шығарылған кезде өз үлесін сақтап қалуға ұмтылады, өйткені көптеген жағдайда олардың артықшылықты сатып алу құқығы болады: әр акционер өзіндегі ескі акциялар санына шамалас көлемде жаңа акция сатып ала алады.
Пайданың бөліну логикасы
1) Акционерлерге төлем
Пайданың бір бөлігі акционерлер арасында дивиденд ретінде бөлінеді.
2) Резерв және даму
Екінші бөлігі резервке жіберіліп, капиталды ұлғайтуға немесе өндіріс құлдырауы/дағдарыс кезінде дивиденд төлеуді тұрақтандыруға қызмет етеді.
Көп жағдайда қоғам резервтер (немесе заемдық резервтер) қорын құру саясатын ұстанады. Жинақталған қор таусылғанда ғана дивиденд қысқартылуы мүмкін. Дивидендтің қысқаруы көбіне қоғамның жақын кезеңдегі әлсіреуінің белгісі ретінде қабылданады.
Егер қоғам қызметі толық тоқтаса, акция иелері салған қаражатын жоғалтуы мүмкін: акция нарықта өтімсіз болып, құны жоқ қағазға айналуы ықтимал.
Акция табыстылығы: дивиденд, бағам және «рендит»
Қоғам тұрақты жұмыс істеген жағдайда акционерлер дивиденд алады. Мысалы, номиналы 50 теңге акция бойынша дивиденд 6 теңге болса, бұл бір акцияға 12% жылдық табысқа тең (номиналға қатысты есептегенде).
Нақты табыстылық (рендит) қалай есептеледі?
Акция номиналмен сатылып, кейін нарықта жоғары бағамен айналуы мүмкін. Сондықтан салымшы үшін маңызды көрсеткіш — сатып алу бағасына қатысты нақты табыстылық.
Рендит = Дивиденд × 100 / Сатып алу бағасы
Мысал
Номиналы 50 теңге акция 250 теңгеге сатып алынып, жылына 10 теңге дивиденд төлесе: рендит = 10 × 100 / 250 = 4%.
Нарықтық күтім
Мұндай жағдайда дивидендтік табыс аса тартымды болмауы мүмкін. Көп инвестор үшін негізгі ынталандыру — бағамның өсуі арқылы капитал өсімін күту.
Акция бағамы: не анықтайды?
Қор биржасында және банктерде акцияның сатып алу және сату бағасы акция бағамы деп аталады. Бір компанияның акциясы қысқа уақыт ішінде кәсіпорынның нақты активтері өзгермесе де әртүрлі бағамен саудалануы мүмкін.
Бағамға әсер ететін екі негізгі фактор
- Дивиденд мөлшері: дивиденд жоғарылаған сайын акция әдетте қымбаттайды.
- Қарыздық пайыз деңгейі: банк пайызы жоғары болса, акция бағамы төмендеуге бейім; пайыз төмен болса — акцияға сұраныс артуы мүмкін.
Бағамды жуықтап бағалау формуласы
Классикалық түсіндіру бойынша, акцияның биржалық бағамы дивиденд пен қарыздық пайыздың арақатынасына сүйеніп есептеледі:
Акция бағамы = Дивиденд × 100 / Қарыздық пайыз
Мысалы, номиналы 100 теңге акция жылына 12 теңге дивиденд әкелсін, ал қарыздық пайыз 4% болса, онда бағам шамамен 300 теңге болады. Себебі 300 теңгені банкке 4% мөлшерлемемен салса, жылына 12 теңге табыс береді.
Нақты нарықта бағам сұраныс пен ұсыныстың шекті арақатынасына байланысты үнемі ауытқып отырады. Мұндай ауытқулар өндіріс құлдырауы мен дағдарыс кезеңдерінде ерекше күшейеді: дивиденд азайып, қарыздық пайыз ең жоғары шегіне жақындаса, акция бағамы күрт төмендеуі мүмкін.
Бағамға ықпал ететін кеңірек орта
Акция бағасы көптеген факторлардың жиынтығынан құралады: қарыздық пайыз, дивиденд, компанияның кәсіпкерлік қызметінің нәтижелері, пайда бөлудің саясаты (акционерлерге төленетін бөлік пен қоғамда қалатын бөлік), сондай-ақ нарықтағы эмоциялық факторлар — дүрбелеңді сұраныс, күтулер және ақпараттық ықпал.
Акция құнын бағалау: тәжірибелік көзқарас
Қазіргі тәжірибеде акцияның бастапқы құнын анықтау тек дивиденд деңгейіне ғана сүйенбейді. Бағалауда көбіне бір акцияға шаққандағы таза пайда (таратылған пайданы қоса есептегенде) да ескеріледі. Нарықтық құнды есептеу тәсілдерінде бір акцияға келетін таза пайда мен нарықтағы бағалау коэффициенттері арасындағы байланыстар қолданылады.
Акциялардың түрлері
Иелену тәсілі бойынша
Мәлімдеуші акция
Мәлімдеуші акция — оны ұстаушының компания акционері екенін заңды түрде куәландыратын акция. Мұндай акцияларда компания, әдетте, иеленушінің нақты кім екенін әрдайым біле бермейді.
Атаулы акция
Атаулы акция бойынша акционер ретінде компанияның акционерлер кітабына енгізілген тұлға танылады. Бұл тәсіл иеленушілерді есепке алуды және құқықтарды бекітуді жеңілдетеді.
Әр елде акционерлік қоғамдардың қызметін реттейтін құқықтық актілер әртүрлі. Кейбір юрисдикциялар мәлімдеуші акцияларға басымдық берсе, басқалары атаулы акцияларды көбірек қолданады. Әр түрдің өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар: мәлімдеуші акциялар саудаға ыңғайлы болғанымен, иеленушілердің белгісіздігі компания үшін басқарушылық және тәуекелдік қолайсыздықтар туғызуы мүмкін.
Құқықтар сипаты бойынша
Акциялар жай және артықшылығы бар болып бөлінеді. Жай акция иеленушіге акционерлік құқықтар негізінде қоғам табысына сәйкес дивиденд алуға мүмкіндік береді.