Ноғай Ордасының негізін салушы
XIV–XV ғасырлар: өңірдің қайта түлеуі және Ақ Орданың күшеюі
XIV–XV ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан монғол шапқыншылығының ауыр зардаптарынан біртіндеп арыла бастады. Әлеуметтік-экономикалық жағдай түзеліп, көптеген ұлыстар мен елдер тәуелсіздікке ұмтылды. Сол тәуелсіз мемлекеттердің бірі — Ақ Орда болды.
Шекарасы мен халқы
- Шекарасы: Жайықтан Ертіске дейін, Батыс Сібір ойпатынан Сырдарияның орта ағысына дейін.
- Негізгі халқы: қыпшақтар, арғындар, сондай-ақ Алтайдан қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, үйсіндер, қарлұқтар және өзге тайпалар.
Ақ Орда хандары және сабақтастық
Ақ Орда билеушілері қатарында Орда Ежен, Сартақ, Қоныша, Баян, Сасық-Бұқа, Ерзен, Мүбарак, Шымтай, Орыс хан, Құйыршақ, Барақ және басқалар аталады. Бұл әулеттік желі кейінгі Қазақ хандарының тікелей арғы бабаларымен сабақтас.
Орыс хан дәуірі: өрлеу және шектеу
Ақ Орданың күшейген тұсы — XIV ғасырдың екінші жартысы. 1361 жылы билікке келген Орыс хан өз ықпалын нығайтып, Алтын Орда тағына таласуға кірісті. 1374–1375 жылдары Еділ бойына жорық жасап, Сарайды бағындырды, Хажы-Тарханды (Астрахань) қоршады, Кама бұлғарларының жерін қаратуға ұмтылды. Алайда оның үстемдігі ұзаққа созылмай, келесі жылы Еділ бойынан кетуге мәжбүр болып, Алтын Ордадағы билікті Мамайға берді.
1377 жылы Орыс хан қайтыс болғаннан кейін Ақ Орда билігі оның ұлы Темір Мәлікке өтті. Дәл осы кезеңде Маңғыстау үстіртінің билеушісі, Жошы әулетінен шыққан Түй қожа оғланның баласы Тоқтамыс Орта Азия әміршісі Ақсақ Темірге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандады да, 1379 жылы өзін Ақ Орда ханы деп жариялады.
Тоқтамыс: жеңістер және күйреуге апарған қақтығыстар
Ақ Орда әмірлерінің қолдауына сүйенген Тоқтамыс 1380 жылы Сарайды, Хажы-Тарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Бұл оның табысына Мамайдың 1380 жылы Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі де әсер етті.
Бірақ Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорлығынан босануға тырысып, ақырында соғыс қақтығыстары күшейді. 1380, 1391 және 1395 жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған үш ірі жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болды. Басқыншылық соғыстар мен ішкі талас-тартыс салдарынан XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында Ақ Орда да әлсіреді.
Алтын Орда ыдыраған тұста: Ноғай Ордасының пайда болуы
Алтын Орданың ыдырауы кезінде қалыптасқан мемлекеттік бірлестіктердің бірі — Ноғай Ордасы. Ол XIV–XV ғасырларда Батыс Қазақстанның бір бөлігін қамтыды. Мемлекет атауы Алтын Орданың беклербегі, әскер қолбасшысы, Жошы ханның немересі Ноғай (1260–1306) есімімен байланысты. Берке хан қайтыс болғаннан кейін Доннан Дунайға дейінгі аумақ Ноғайдың бақылауында болып, оның құрамындағы рулар Каспий маңына ойысып, «Ноғай елі» атанды.
Негізін қалаушылар
Ноғай Ордасының негізін салушы — әмір Едіге (1395–1419). Ол шамамен 15 жылдай Алтын Орданың саяси тетіктерін өз қолында ұстап, «ұлы әмір» атанды. Шыңғыс әулетінен хан сайлау көбіне Едігенің қолында болды.
Дербестену үдерісі
Ноғай Ордасы Алтын Ордадан Едіге тұсында бөлектене бастады. Бұл үдеріс Едігенің ұлы Нұраддин (1426–1440) кезеңінде аяқталып, XV ғасырдың ортасында Ноғай Ордасы дербес мемлекетке айналды.
Территориясы, астанасы, халқы
- Территориясы: Еділ–Жайық аралығы.
- Астанасы: Жайық өзені сағасындағы Сарайшық қаласы.
- Халқы: маңғыт, қыпшақ, қоңырат, арғын, қарлұқ, алшын, тама және басқа түрік тайпалары.
Ноғай Ордасы этносаяси бірлестік ретінде қалыптасып, оған енген тайпалар XV ғасырдың аяғында ұйысқан ноғай халқының негізін құрады.
Басқару жүйесі және әскери қуаты
Ноғай Ордасында ұлыстық басқару жүйесі орнығып, бір орталыққа бағынған билік құрылды. Орда билеушісі — хан. Ұлыстарды мырзалар басқарды: олар өз иеліктерінде шексіз билік жүргізіп, ең шұрайлы жайылымдар мен өрістерді иеленді. Қатардағы көшпелі малшылар алым-салық төлеп, соғыс жорықтарына қатысуға міндетті болды.
Орданы Едіге ұрпақтары басқарды. Әкімшілік, әскери және елшілік билік мұрагерлік жолмен берілуге бейім еді. Деректерде жорыққа 300 мыңға дейін жауынгер шығара алғаны айтылады.
Көрші елдермен байланыс: қазақтармен жақындығы және шекараның құбылуы
Ноғай Ордасының тарихы Еділ бойы мен Сібірдегі, Орта Азия мен Қазақстандағы көрші мемлекеттермен тығыз байланысты. Ноғайлар тарихы әсіресе көшпелі өзбектер мен қазақтар тарихына өте жақын болды. Ембі мен Сырдария арасында көшіп-қонып жүрген ноғайлар қазақтармен үнемі араласып, өзара ықпалдастықта өмір сүрді.
Шекараның өзгеруі
Басқа көшпелі мемлекеттер сияқты Ноғай Ордасының шекарасы да сыртқы саяси ахуалға қарай өзгеріп отырды. Солтүстік-шығыстағы өріс-қоныстары Сібірге дейін созылса, оңтүстік-шығыста кейде Сырдария бойына, Арал теңізі жағалауына дейін барған кезеңдер болды.
Одақ пен қақтығыс қатар жүрген қатынас
Ноғай билеушілері — Уақас би, Мұса мырза, Жаңбыршы және басқалар — Әбілқайырға Сырдария бойындағы қалаларды бағындыруда жәрдемдескені айтылады. Кейін ноғайлар қазақ хандарымен бірде соғысып, бірде татуласып, одақ құрып отырды.
Ш. Уәлиханов ноғайлар мен қазақтарды «екі туысқан Орда» деп атаған. Ал Хақназар хан «қазақтар мен ноғайлар ханы» атанғаны белгілі.
XVI ғасырда Ноғай Ордасының Орыс мемлекетімен сауда-экономикалық және саяси байланысы дамыды. Алайда XVI ғасырдың екінші жартысында Ноғай Ордасы ыдырап, екіге бөлінді: Үлкен Ноғайлы (Еділдің шығысы) және Кіші Ноғайлы (Еділдің батысы). Осы тұста ноғайлардың көп бөлігі Қазақ хандығына, әсіресе Кіші жүз құрамына енді. Сөйтіп, Ноғай Ордасын мекендеген тайпалар қазақ халқының қалыптасуында елеулі рөл атқарды.
Тарихнамалық пікірталастар және зерттеу дәстүрі
Ноғай Ордасы туралы тарихшылар арасында, әсіресе Орданың географиялық орналасуы мен этникалық құрамы жөнінде түрлі пікір бар. Мұның бір себебі — қазақ тарихнамасында ноғайлар туралы ауқымды, жүйелі зерттеулердің аздығы. Осы бағытта А. И. Исиннің Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы байланыстары туралы еңбегі маңызды саналады.
Зерттеушілер шоғыры
Ресей зерттеу дәстүрінде ноғай мәселесіне М. Ғ. Сафарғалиев, А. А. Новосельский, Н. А. Баскаков, В. М. Жирмунский, Е. А. Поноженко, М. Г. Худяков, М. И. Ахметзянов, Д. М. Искаков, М. А. Усманов, Р. Г. Кузеев, Т. Юлдашбаев, С. Мажитов, Чулошников, В. Б. Виноградов, Ахмедов, Б. А. Кочекаев, А. И. Сикалиев, Б. Ишболдин, Д. Девиз және В. В. Трепалов секілді ғалымдар елеулі үлес қосты. Осы зерттеулер нәтижесінде Ноғай Ордасының тарихы жүйелі ғылыми пайымдаулармен толыға түсті.
Дегенмен ноғай-маңғыттардың этникалық тарихы мен көрші ұлыстармен байланысына қатысты көмескі тұстар әлі де бар. Соған қарамастан, зерттеушілердің басым бөлігі Ноғай Ордасының этникалық негізін XII–XIII ғасырларда Орталық Амур өлкесі мен Алтай баурайын мекендеген, Нечин баһадүр бастаған көшпелі маңғыт тайпаларымен байланыстырады. Шежірелік тізбекте: Нечин баһадүр — Құйылдар — Жедай Ноян және басқалар аталады.
Едіге тұлғасы: шығу тегі, саяси күрес және тарихи жады
Парсы, араб және қазақ деректерінде маңғыт тайпаларының Шыңғыс хан жорықтарына ерікті-еріксіз түрде араласып, сол үдерістер барысында терістік Қытайға өткендігі, кейін Мәуереннахрға, әрі XIII ғасырдың бірінші ширегінде Шыңғыстың Орталық Азияға жорықтары тұсында түстік Қазақстанға келгендігі айтылады. Мұндай мәліметтер Әбд ар-Раззақ Самарқанди, Қадырғали Жалайыри, Әбілғазы, Ш. Уәлиханов, Муин ад-дин Натанзи, Ибн Арабшах еңбектерінде ұшырасады.
Едігенің рөлі және Баба Түкілес туралы болжам
Ноғай Ордасының құрылып, нығайып, қалыптасуында Едіге бидің айрықша рөл атқарғаны белгілі. Шығыстанушы Д. Девиздің 1994 жылы жарық көрген «Исламизация и исконная религия в Золотой Орде. Баба-Тюклес и обращение в ислам в исторической и этнической традиции» атты еңбегінде қызықты дерек келтіріледі: шежірелік тұжырым бойынша Баба Түкілес Едіге бидің бабасы (атасының әкесі) болуы мүмкін. Бұл Едіге әулетінің арғы тегі арабтық қожалармен байланысуы ықтимал деген ойға негіз береді.
Баба Түкілес қазақ пен қарақалпақ арасында Түкті Баба атымен белгілі. Ол Сарайшықта жерленген, Қожа Ахмет Ясауи шәкірті Сейт бабамен қатар аталып, Өзбек хан (1312–1342) мен әз-Жәнібек хан (1342–1357) дәуірінде Алтын Орданы исламдандырудағы ең ықпалды тұлғалардың бірі ретінде сипатталады. Бұл туралы XVI ғасырдағы Өтеміш қажы ибн Маулан Мұхаммад Достының «Шыңғыс-наме» еңбегінде нақты деректер бар.
Саяси текетірестер және қоныс аудару
Маңғыт тайпаларының Мәуереннахрдан Еділ–Жайық бойына қоныс аударуы Бердібек хан (1357–1360) тұсындағы тақ таласы кезіндегі құбылыстармен байланыстырылуы ықтимал. Таққа таласқан сұлтандар мен ақсүйектердің артында нөкер-төлеңгіттері және ру-тайпалық тірегі болғаны деректерде айтылады. Осы үдеріс Хызыр ханның маңғыттарға сүйенгенін де жоққа шығармайды. Натанзи мен Ибн Арабшах сияқты араб тарихшыларының мәліметтері, сондай-ақ Өтеміс қажының Қият-Маңғыт Мамайдың Қырымға орныққаны жөніндегі дерегі бұл кезеңнің күрделілігін аңғартады.
Қырымның әлсіреуіне Тоқтамыстың 1380 жылғы шабуылы кезінде Мамайды талқандауы әсер етіп, бұл өз кезегінде Ноғай ұлыстарының ішкі қозғалыстарын үдеткен оқиғалардың бірі болды. Ал Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жойқын жорықтары өңірдегі дағдарысты тіпті тереңдетті.
Едігенің әкесі және Тоқтамыспен арадағы қайшылық
Едігенің әкесі Балтышақ (Бертальд) Орыс ханның ұлы Темір Мәлік тұсында беклербек (бас уәзір) қызметін атқарып, адал әрі абыройлы тұлға ретінде сипатталады. Тоқтамыс Темір Мәлікті талқандаған соң Балтышақты өзіне қызметке шақырғанымен, ол келіспей, қаза тапқаны айтылады.
Осы кезеңнен бастап Едігенің саяси қызметі айқындала түседі. Кей деректерде Тоқтамыс Едігеге Жаниханымды (қызы немесе қарындасы) ұзатып, одан Нұраддин туғаны айтылады. Алайда көп ұзамай Едіге мен Тоқтамыс арасында қайшылық туындап, Әбілғазы дерегі бойынша бұл Темір-Құтылыққа қатысты күрделі жағдайлармен байланысады. Едіге Темір-Құтылықпен бірге Ақсақ Темірге кеткенімен, Ақсақ Темірдің Дешті-Қыпшаққа қарсы әрекеттері Едігенің оған қарсылығын күшейтті.
Қайтарым соққылар және соңғы оқиғалар
XIV ғасырдың соңына таман Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жорығы алдын ала мәлім болған тұста, Едіге маңғыттарға хабар беріп, Ноғай ұлыстарының бір бөлігі Еділ–Жайық аралығына ойысады. Осы кезеңде Сарайшыққа Едіге бастаған ноғай ақсүйектері орныққаны айтылады. Деректерде: Сарайда Ақсақ Темір ықпалын мойындаған Құйыршақ хан; Хажы-Тарқанда Темір-Құтылық; Қырымда Ақсақ Темірден қашқан Тоқтамыстың бекінгені көрсетіледі (Сафарғалиев деректері).
Кейбір ру-тайпалар Торғай, Есіл–Нұра өзендеріне дейін шегініп көшкен. Маңғыт руларының бір бөлігі қазақ тайпаларына кірме ретінде сіңісіп кеткені де белгілі. Мәселен, Беріш тайпасының Себек бөлімі ішіндегі Жаңбырша аталығы туралы шежірелерде «қара ноғай» атауы ұшырасады.
Едігенің қазасы және тарихи бейнесі
1401 жылы Едігенің ұлы Нұраддин Еділден өтіп, Тоқтамысқа шабуыл жасап, оны өлтіргені айтылады (Ибн Арабшах дерегі). Ал 1419 жылы Тоқтамыстың ұлы Қадірберді ханның қолынан Едіге Сарайшық маңында қаза табады. Кей деректерде оның сүйегі хижраның 822 жылы Орталық Қазақстандағы Ұлытауға — кейін «Едігетау» атанған қыратқа жерленгені көрсетіледі (Айни, Ш. Уәлиханов, Потанин, Ә. Марғұлан мәліметтері).
Едіге би маңғыт жұртына зор еңбек сіңірген, өз дәуіріндегі аса көреген әрі ықпалды тұлға ретінде есте қалды. Қарақалпақ дәстүрінде оны жылқы малының киесі — Қамбар атаға теліп дәріптеу де осы тарихи жадтың бір көрінісі.