Сәндік сурет салу
Бастауыш мектептегі бейнелеу өнері сабақтарының түрлері
Мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында оқу-тәрбие міндеттерін шешу үшін сабақтың төрт түрі қарастырылады: нұсқаға қарап сурет салу, сәндік сурет салу, тақырыптық сурет салу және өнер туралы әңгіме. Бейнелеу өнері бастауыш мектепте 1–4 сыныптар аралығында оқытылады.
Жалпы сағат саны
Бастауыш сыныпта бейнелеу өнеріне барлығы 108 сағат бөлінеді.
- Нұсқаға қарап
- 19 сағат
- Сәндік сурет
- 47 сағат
- Тақырыптық сурет
- 30 сағат
- Өнер туралы әңгіме
- 12 сағат
Сыныптар бойынша бөлу (жылына 36 сағат)
| Сабақ түрі | I | II | III | Барлығы |
|---|---|---|---|---|
| Нұсқаға қарап сурет салу | 6 | 6 | 7 | 19 |
| Сәндік сурет салу | 16 | 16 | 15 | 47 |
| Тақырыптық сурет салу | 10 | 10 | 10 | 30 |
| Өнер туралы әңгіме | 4 | 4 | 4 | 12 |
| Жалпы саны | 36 | 36 | 36 | 108 |
Төменде осы сабақ түрлерінің әрқайсысының мазмұны мен оқытудағы рөлі жеке қарастырылады.
Нұсқаға қарап сурет салу
Нұсқаға қарап сурет салу — бейнелеу өнерін оқытудың негізгі өзегі. Бұл сабақтардың басты мақсаты — оқушыларды заттың нұсқасын мұқият бақылап, оны қағаз бетінде шынайы бейнелеуге үйрету.
Негізгі міндеттер
- Заттың пішінін, өлшемін, пропорциясын, түсін дұрыс қабылдауға үйрету.
- Бақылау барысында заттың қасиеттерін талдау, салыстыру, сараптау дағдыларын дамыту.
- Жарық–көлеңке, перспектива, түстану сияқты бастапқы ұғымдарды тәжірибе арқылы түсіндіру.
Мұғалімнің талдауы нені қамтиды?
Мұғалім нұсқаға қойылған заттың формасын, бөліктерінің өзара қатынасын, жарық пен көлеңкені, сондай-ақ заттың көз деңгейінен жоғары не төмен орналасуын жүйелі түрде талдайды. Мысалы, оқушы жалауды салмас бұрын мұғалім оның көлденең және тік өлшемдерінің қатынасын, түс реңктерін, жарық–көлеңке өзгерістерін және ою-өрнек элементтерін назарға ұсынады.
Бақылау, зейін және салыстырудың рөлі
Нұсқаны танып-білу — жай ғана қарап қою емес. Ол жеке белгілерден басталып, біртіндеп зат туралы толық елестетуге жеткізеді. Сурет салу кезінде өлшеу, салыстыру, пропорцияны байқау сияқты әрекеттер ойлау белсенділігін күшейтеді.
Мысалы, кубтың перспективалық көрінісінде ені мен биіктігі бірдей болып көрінуі мүмкін, алайда нақты өлшемдері әр түрлі болады. Сол сияқты жапырақтың пішінін дәл тану үшін оны қайың, қарағай, терек, шырша жапырақтарымен салыстыру тиімді. Мұндай жаттығулар оқушылардың зейінін тәрбиелеудің ең пәрменді жолдарының бірі.
Кеңістік ойлауы, ес және қиял
Үш өлшемді көлемді затты жазықтықта бейнелеу оқушыдан кеңістікті елестете білуді талап етеді. Нұсқаға қарап сурет салу барысында заттың конструкциялық құрылымын, бөліктерінің байланысын, кеңістіктегі қалпын елестету дағдысы дамиды.
Бұл үдеріс тек образдық есте сақтауды ғана емес, қозғалыс, эмоциялық және сөздік-логикалық естердің де дамуына ықпал етеді. Сонымен бірге конструктивтік талдау абстрактілі ойлауды талап етіп, жалпы дамуға әсер етеді.
Сәндік сурет салу
Сәндік сурет салу оқушыларға графикалық сауаттылықты меңгертумен қатар, шығармашылық қабілетті дамытуға ерекше мүмкіндік береді. Бағдарламада ою-өрнек құрастыру, альбом безендіру, бөлме ішін көркемдеу сияқты тапсырмалар қарастырылады. Мұндағы мақсат кәсіптік мамандандыру емес, шығармашылыққа тәрбиелеу, өз бетінше жұмысқа баулу және қоғамдық пайдалы еңбекке тарту.
Қазақ қолөнерімен таныстыру бағыттары
- Қолөнер түрлері және шеберлері
- Қазақ киіз үйі, ұлттық киімдер, ыдыс-аяқ
- Ою-өрнек жүйесі, тұрмыста қолданылатын бұйымдар
- Жасау технологиясы, материалдар, құрал-саймандар
- Ер-тұрман, ат әбзелдері және шаруашылық бұйымдары
Көркем талдау қалай жүргізіледі?
Бұйымды таныстыру барысында оның қай қолөнер түріне жататыны, шебері, ою-өрнек композициясы, жасалу технологиясы, қолданылған материалдар мен құралдар жүйелі түрде талданады. Нәтижесінде оқушылардың білімдері жүйеленіп, эстетикалық талғамы қалыптасады.
Мысалы, кілем өнерін өткенде түкті және тақыр кілем түрлері, жүнді көркем өңдеу ерекшелігі, ою-өрнек композициясы, материал әзірлеу жолы және тоқу станогының бөлшектері түсіндіріледі.
Бастауыштағы типтік тапсырмалар
Түзу сызық бойына өрнек салу
Элементтерді ырғақпен қайталау, арақатынас сақтау.
«Түйе табан» оюын салу
Пішін құрау, симметрияға мән беру.
Геометриялық ою-өрнек
Шеңбер, үшбұрыш, төртбұрыш арқылы композиция жасау.
Гүл суретін оюға айналдыру
Нақты бейнені сәндік пішінге ықшамдау.
Бірнеше гүлді жолаққа орналастыру
Тепе-теңдік, қайталау, композициялық тұтастық.
Шеңбер бойына элементтерді орналастыру
Ритм және айналмалы симметрияны сезіну.
Мұғалім ою-өрнекті салу жолын тақтада кезең-кезеңімен көрсетіп, алдын ала дайындалған таблицалар арқылы бейнелеу тәсілдерін бекітеді.
Көрнекілік және үлгілер
Сабақта кәсіби суретшілер мен қолөнер шеберлерінің бұйымдары бойынша иллюстрациялар көрсетіледі (мысалы, Д.Шоқпаров, Қ.Қарабдалов, Ф.Зауырбекова, Қ.Тыныбеков және т.б.). Сонымен бірге халық шеберлерінің кілем, зергерлік бұйым, ою-өрнек, ер-тұрман үлгілері таныстырылады.
Үй тапсырмасы
Үйде қолданылатын көркем бұйымдарды қайта қарап шығу, қарапайым түрлерінің пішінін салу, оларды безендірген ою-өрнектерді нұсқаға қарап бейнелеу ұсынылады.
Негізгі мақсат — сәндік-қолданбалы өнер туралы түсініктерді меңгерту, сәндік сурет салу ептілігін арттыру, ою-өрнек салу дағдыларын қалыптастыру.
Тақырыптық сурет салу
Тақырып бойынша сурет салу сабақтарында оқушылар табиғат көріністері, жыл мезгілдері, «Жаңа жыл», қысқы каникул сияқты тақырыптар арқылы өмір құбылыстарын еске түсіріп, елестету және ойдан құрастыру жолымен сурет салуға жаттығады.
Түпкі мақсат
- Табиғатты сүюге тәрбиелеу, эстетикалық талғамды дамыту.
- Бақылаудан көркем образ жасауға жаттықтыру.
- Қалам мен бояу құралдарымен еркін жұмыс істеуге ынталандыру.
- Ойлау қабілетін және композиция құрастыру дағдыларын дамыту.
Көрнекілік құралдары
Сабақта табиғат көріністерін бейнелеген суретшілер еңбектерінің репродукциялары, слайдтар, бейнематериалдар, сондай-ақ кеңістіктегі көріністі қағаз бетіне түсіру кезеңдерін көрсететін таблицалар пайдаланылады. Мысал ретінде Ш.Уәлихановтың «Теріскей Алатау», Ә.Қастеевтің «Таудағы жайлау», М.Кенбаевтың «Асауды ұстау», С.Мәмбеевтің «Жайлауда» атты шығармалары аталады.
Өнер туралы әңгіме сабағы
Әңгіме сабақтың мақсаты — оқушыларды еліміздің танымал суретшілерінің өмірі мен шығармашылығымен таныстыру, бейнелеу өнерінің негізгі терминдеріне түсінік беру, өнертанудың алғашқы ұғымдарын меңгерту және өнер арқылы балалардың дүниетанымын қалыптастыру.
Ұйымдастыру
Бұл сабақтар әр тоқсанда жоспарланып, белгілі тақырыптар бойынша өткізіледі. 3-сыныптан бастап жеке сабақ түрінде жүргізіледі, ал 1–2 сыныптарда өзге сабақтардың құрамында беріледі.
Қамтылатын тақырыптар
- Бейнелеу өнерінің түрлері мен жанрлары
- «Ана» образы, портрет жанры
- Тарихи жанр және белгілі суретшілер шығармашылығы (мысалы, Ә.Қастеев)
Мысал арқылы түсіндіру
Мысалы, графикадағы ортақ белгі — ақ пен қараның басымдығы — автопортрет көрсету арқылы түсіндіріледі. Кескіндемеде майлы бояумен орындалған көптүстілік ерекшелігі нақты картина арқылы талданады. Мүсін өнерінде материалдардың (саз, тас, гранит, мәрмәр) мүмкіндіктері портреттерді көрсету арқылы ашылады. Сәндік-қолданбалы өнерде бұйымдардың тұрмыстық қолданысы және әртүрлі материалдан жасалуы ерекше атап өтіледі.
Қорытынды: көркемдік білімнің құрылымы және мұғалім жұмысы
Оқушылардың көркемдік білімдері нұсқаға қарап сурет салу, тақырыптық сурет салу, сәндік сурет салу және өнер туралы әңгіме сабақтары барысында жүйелі түрде қалыптасады. Бұл білімдер жарық–көлеңке, перспектива, түстану, композиция, симметрия заңдылықтары туралы түсініктермен, сондай-ақ қағаз бетіне дұрыс орналастыру, зат құрылысын салу, көлем мен кеңістікті беру икем-дағдыларымен толықтырылады.
Мұғалім қолданатын негізгі әдістер
- Салынатын нұсқаны талдау
- Бейнелеу жолдарын кезең-кезеңімен көрсету
- Жаңа материалды түсіндіру және бекіту
- Көрнекілікті мақсатты қолдану
- Оқушылар жұмысына бағыт-бағдар беру
- Өнер туындылары мен бұйымдарға көркемдік талдау жасау
Ұлттық мәдениет және мектеп тәжірибесі
Бейнелеу өнері — халық мәдениетімен бірге дамып келе жатқан құндылық. Орта Азия мен Қазақстан аймағының өркениеттік мұрасы — сәулет ескерткіштері, тас мүсіндер, сарайлар, сәндік-қолданбалы өнер жәдігерлері — жастардың көркемдік талғамын қалыптастыруда маңызды тірек бола алады.
Оқушыларды ұлттық бұйымдарды нұсқаға қарап салуға үйрету, ұлттық салт-дәстүр көріністерін тақырыптық суретте бейнелеу, сәндік сабақтарда бұйым жасату — көркемдік біліммен қатар ұлттық тәрбие берудің пәрменді жолы.
Сабақ үлгісі: №1 сабақ жоспары
Сабақтың тақырыбы
Суретті немен және қалай бейнелейміз?
Сабақтың мақсаты
- Оқушыларды сурет салу құралдарымен және материалдарымен таныстыру.
- 1-сыныпта орындалатын жұмыстардың мазмұнын түсіндіру.
- Сәндік-қолданбалы өнер туралы бастапқы түсінік беру.
Көрнекілігі
1) Репродукциялар мен иллюстрациялар
Кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнер, мүсін шығармаларының репродукциялары, суреттер, фотосуреттер, диапозитивтер, слайдтар. Мысалдар: Қ.Телжанов «Ильич аманаты», Ә.Қастеев «Түрксіб», М.Кенбаев «Жайлауда», Х.Наурызбаев «Жас Жамбыл», А.Ғалымбаева «Дастархан», Е.Сидоркин «С.Сейфуллинді оқығанда», К.Баранов «Қазақ эпосы», Ғ.Иляев «Қазақ оюлары», Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің иллюстрациялары, қазақ сәндік-қолданбалы өнер бұйымдарының фотосуреттері.
2) Құралдар мен материалдар
- Құралдар
- Қылқалам, түрлі түсті қарындаштар, өшіргіш, қағаз, қайшы.
- Материалдар
- Акварель және гуашь бояулары, пластилин, сурет дәптері.