Банктің инвестициялық портфелін қалыптастыру мен басқарудың мәні мен маңызы туралы қазақша реферат
Банктің инвестициялық портфелі: мәні мен маңызы
Банктің инвестициялық портфелін қалыптастыру және басқару — табыстылық, өтімділік және тәуекел арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, қаржыны тиімді орналастыруға бағытталған жүйелі қызмет. Портфельді құру кезінде берілген мақсаттарға сай жаңа инвестициялық қасиет қалыптасады: әдетте төмен тәуекел, жеткілікті өтімділік және болжанатын табыс деңгейі негізге алынады.
Негізгі ұғым
Инвестициялық портфель — белгіленген инвестициялық стратегияға сәйкес инвестициялық объектілерге салынған салымдардың мақсатты түрде жинақталған жиынтығы.
Негізгі мақсат
Инвестициялық саясатқа сүйене отырып, тиімді әрі тұрақты салымдарды таңдау және банктің стратегиялық міндеттерін іске асыру.
Басымдық
Коммерциялық банктер үшін негізгі мүдде — төмен тәуекел жағдайында жоғары табыс алу. Сондықтан инвестицияға қатысу көбіне қолайлы әрі тиімді шарттармен шектеледі.
Банктердің инвестициялық процесстегі рөлі
Банк жүйесінің және жалпы экономиканың орнықты дамуы банктердің инвестициялық процесстегі белсенді, беделді қызметімен тығыз байланысты. Бір жағынан, банктердің тұрақты жұмыс істеуі үшін экономикалық орта орнықты болуы қажет. Екінші жағынан, экономикалық тұрақтылықтың өзі көбіне банк жүйесінің икемділігі мен сенімділігіне тәуелді.
Негізгі бағыттар
- Инвестициялық мақсаттағы банк өнімдерін шоғырландыру.
- Инвестициялық мазмұндағы несиелерді беру.
- Бағалы қағаздарға, пайларға және үлестік қатысуларға салым салу (банк есебінен және клиент тапсырмасы бойынша).
Бұл бағыттар өзара тығыз байланысты: банктер халықтың жинақтарын және өзге де бос ақша қаражаттарын шоғырландырып, оларды табыс табу үшін ресурстық базаға айналдырады. Жинақтау операцияларының көлемі мен құрылымы банктің несиелік және инвестициялық портфельдеріне тікелей әсер етеді.
Инвестициялық бизнес ретінде банк қызметі
Бірінші нарық
Бағалы қағаздарды алғашқы орналастыруға қатысу (эмиссияны шығару және орналастыру).
Екінші нарық
Брокерлік және дилерлік қызмет арқылы сатушы мен сатып алушыны тоғыстыру, өтімділікті қамтамасыз ету.
Кеңес Одағы кезеңінде бағалы қағаздар нарығы іс жүзінде болмағандықтан, банктердің инвестициялық қызметі көбіне қарыз алушыларға ұзақ мерзімді несие капиталын ұсынумен шектелді. Қазіргі түсінікте инвестиция — табыс табу мақсатында ақша қаражатын белгілі бір мерзімге орналастыруға бағытталған операциялар жиынтығы.
Микро және макроэкономикалық көзқарас
Микроэкономикалық деңгей
Банк экономикалық субъект ретінде инвестор болады: өз қаражатын тікелей және жанама пайда табу үшін қаржылық және нақты активтерді белгілі мерзімге сатып алуға бағыттайды.
Макроэкономикалық деңгей
Банк қаржылық делдал ретінде жинақтар мен қорларды ақша-несиелік формада инвестицияға айналдырады және экономиканың инвестициялық сұранысын қанағаттандыруға ықпал етеді.
Демек, инвестициялық қызметтің қос мәні бар: банк деңгейінде ол табысты арттыруға бағытталса, қоғам деңгейінде өндірістік әлеуеттің өсуіне және жалпы капиталдың ұлғаюына ықпал етеді. Өндіріске бағытталған инвестициялар көбіне акциялар, үлестер, пайлар сатып алу, инвестициялық несиелеу және инвестициялық жобаларды қаржыландыру арқылы жүзеге асады.
Қазақстан жағдайындағы ерекшелік
Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының тұрақсыздығы және спекулятивтік салымдардың басымдығы салдарынан, инвестициялық сұранысты ұзақ уақыт бойы несиелік механизмдер арқылы қанағаттандырудың маңызы сақталады. Сондықтан банктің инвестициялық қызметін талдауда микро және макроқырларды қатар ескеру қажет.
Инвестициялық қызмет индикаторлары
Банктің инвестициялық қызметін бағалау үшін келесі көрсеткіштер қолданылады:
- Инвестициялық ресурстар көлемі.
- Инвестициялық ресурстардың нақты индекстік бағасы.
- Банк инвестицияларының жалпы көлемі.
- Инвестициялық салымдардың банк активтеріндегі үлесі.
- Объектілер бойынша инвестициялардың құрылымы.
- Тиімділік: инвестиция көлеміне шаққан активтердің өсуі.
- Тиімділік: инвестиция көлеміне шаққан пайданың өсуі.
- Өндірістік секторға салымның альтернативті табыстылығы (қаржылық активтермен салыстыру).
Инвестиция түрлері және жіктелуі
Салым объектісі бойынша
Нақты активтер: жылжымайтын мүлік, бағалы металдар мен асыл тастар, мүліктік және зияткерлік құқықтар, материалдық-техникалық базаны жаңарту.
Қаржылық активтер: бағалы қағаздар, басқа банктердегі қысқа мерзімді депозиттер, несиелік инвестициялар, пайлар мен үлестік қатысулар.
Мақсаты бойынша
Тікелей инвестициялар — инвестициялау объектісін басқаруға ықпал етуге бағытталады.
Портфельдік инвестициялар — объектіні басқармай-ақ пайыз, дивиденд немесе нарықтық бағаның өсуі арқылы табыс табуға бағытталады.
Құралу көзі және мерзімі бойынша
Құралу көзі: банктің өз қаражаты есебінен немесе клиент тапсырмасы және клиент қаражаты есебінен.
Мерзімі: қысқа (1 жылға дейін), орта (3 жылға дейін), ұзақ (3 жылдан жоғары).
Қосымша жіктеу: тәуекел түрі, салыну аймағы, салалық бағыты және өзге критерийлер бойынша.
Нақты инвестициялар: жылжымайтын мүлік және бағалы металдар
Жылжымайтын мүлікке салым
Коммерциялық банктер өндірістік қызметпен тікелей айналыспаса да, нақты инвестицияларды нарықта пайдаланылатын жылжымайтын мүлікке немесе өз инфрақұрылымын жақсартуға бағыттай алады. Жылжымайтын мүлік табысты көбіне екі жолмен береді: нарықтық бағаның өсуі немесе жалға беру арқылы тұрақты кіріс.
Жылжымайтын мүлікке инвестициялау әдетте ұзақ мерзімді қаржы көздерін талап етеді, сондықтан оны көбіне ірі банктер жүзеге асырады. Нарық сегменттері: ғимараттар, шаруашылық объектілері және жер учаскелері.
Төмен өтімділік тәуекелі бар болғандықтан, шешім қабылдауда объектінің жарамдылығы, орналасуы, көлемі, сатып алу мен салу нұсқалары, әрі қарай қайта бейімдеу мүмкіндігі жан-жақты талданады.
Бағалы металдар мен асыл тастар
Бағалы металдар мен асыл тастарға салым салу әдетте қысқа мерзімді табысқа емес, құнның сақталуына және бағасының өсу ықтималдығына негізделеді. Мұндай активтер кей жағдайда сақтандыру резерві қызметін атқарады және жылжымайтын мүлікке қарағанда өтімділігі жоғары болуы мүмкін.
Қаржылық инвестициялар және құралдар
Қаржы-несиелік институт ретінде банк үшін қаржылық инвестициялар басым бағыт саналады. Оларға бағалы қағаздар, басқа банктердегі қысқа мерзімді депозиттер, несиелік инвестициялар, пайлар мен үлестік қатысулар жатады.
Бағалы қағаздарға салым
Борыштық құралдар: вексельдер, депозиттік сертификаттар, мемлекеттік және муниципалдық бағалы қағаздар.
Үлестік құралдар: акциялар.
Туынды құралдар: деривативтер.
Бағалы қағаздармен операциялар банктің өз есебінен (банктің инвестициялық операциялары) немесе клиент тапсырмасы бойынша және клиент қаражаты есебінен (клиенттің инвестициялық операциялары) орындалуы мүмкін.
Несиелік инвестициялар (инвестициялық несиелеу)
Инвестициялық несиелеу — төлемділік, мерзімділік және қайтарымдылық қағидаттарына негізделген ұзақ мерзімді несие. Оның ерекшелігі — қаражаттың түпкі мақсаты нақты инвестициялық жобаға бағытталуы, мерзімнің ұзақтығы және тәуекел деңгейінің салыстырмалы түрде жоғары болуы.
Тәуекелді төмендету үшін банк қарыз алушыға қосымша талаптар қоя алады: басқару құқығын беретін акция үлесін иемдену, мемлекеттік немесе сенімді банктердің кепілдігі, жоғары өтімді кепіл, үлестік қатысу.
Ұзақ мерзімге байланысты банк тек несие қабілеттілігін және кредит тарихын ғана емес, сонымен бірге ұйымның қаржылық жағдайының динамикасын және жобаның тәуекелдерін терең талдайды.
Үлестік қатысу: пайлар мен акциялар
Пайларға, үлестерге және акцияларға салым салу инвестициялық несиеден өзгеше: бұл жағдайда банк ұйымның шаруашылық қызметіне белгілі дәрежеде араласа алады. Банк жарғылық капиталға қатысушы әрі кейде құрылтайшы ретінде басқаруға ықпал ету тетіктеріне ие болады.
Өндірістер мен ұйымдарды қаржыландыру және құрылтайшылық
Өндірістер мен ұйымдардың құрылуы мен дамуына бағытталған банк инвестициялары екі ірі топқа бөлінеді: басқа ұйымдардың шаруашылық қызметіне салымдар және банктің өз қызметін дамытуға салымдар.
Басқа ұйымдарға салым салудың себептері
- Инвестицияларға қаржылық бақылау орнату.
- Тәуекелді әртараптандыру және табыстылықты арттыру.
- Қызмет көрсету аймақтарын және өнім желісін кеңейту арқылы беделді күшейту.
- Еншілес институттар арқылы ресурстық және клиенттік базаны ұлғайту.
- Еншілес ұйымдар арқылы ақша ағындарын арттыру.
- Қызмет аясын кеңейту (құқықтық шектеулерді сақтай отырып).
Инвестициялық жобаларды қаржыландыру тетіктері
Коммерциялық банктер инвестициялық жобаларды несие беру, акционерлеу, жарғылық капиталды құру немесе ұлғайту, сондай-ақ лизинг құралдары арқылы қаржыландыра алады. Жобаға тікелей қатысу банктің басқару құқығына қол жеткізуіне және жобаны басқару стратегиясын қалыптастыруына ықпал етеді.
Банктердің қаржылық емес ұйымдарға шамадан тыс араласуы банктік тәуекелді арттырып, жүйенің тұрақтылығы мен сенімділігіне кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұндай қатысуды шектейтін заңдар мен нормативтік талаптар қолданылады.
Банктің өз дамуына инвестициялар
Банктің өз қызметіне салынатын инвестициялар материалдық-техникалық базаны нығайтуға және ұйымдастырушылық тиімділікті арттыруға бағытталады. Мұндай салымдардың бағыты банктің қандай міндетті шешуді көздейтініне байланысты.
Тиімділікті арттыру
Жоғалтуларды азайтуға арналған техникалық жаңарту, қызмет көрсетуді жаңа деңгейге шығару, еңбек жағдайын жақсарту, персоналды оқыту, сапалы талдау жүйесін күшейту.
Диверсификация және кеңею
Ресурстық және клиенттік базаны ұлғайту, операцияларды көбейту, жаңа өнімдерге арналған бөлімшелерді ашу және қызмет көрсету инфрақұрылымын кеңейту.
Реттеуші талаптарға сәйкестік
Қадағалау органдары белгілеген стандарттар мен талаптарды орындауға бағытталған ұйымдастырушылық және техникалық шаралар.
Банктің өз дамуына салынған инвестициялардың тиімділігі қаржылық жағдайдың жақсаруымен немесе банктің қызмет сапасының жаңа деңгейге көтерілуімен көрінеді. Инвестиция көлемі мен құрылымы нақты техника-экономикалық есептеулерге сүйенуі тиіс: шамадан тыс инвестициялау өтімділіктің төмендеуіне, табыстың азаюына және жалпы тиімділіктің құлдырауына әкелуі мүмкін.