Өзінің проза жанрындағы тұңғыш туындысы
Дәуірдің көркем шежіресі: Бейімбет Майлин прозасы
Бейімбет Майлин өзімен замандас көптеген қазақ қаламгерлері сияқты шығармашылық жолын өлеңнен бастаған. Алайда ол көп ұзамай прозаға ден қойып, алғашқы туындыларымен-ақ (соның ішінде «Шұғаның белгісі») үлкен суреткер екенін дәлелдеді. Жазушы қазақ әдебиетінде прозаны қалыптастыруға еңбекқорлықпен де, шеберлікпен де зор үлес қосты.
Майлин әңгімелері сан жағынан ғана емес, идеялық-көркемдік қуатымен де қазақ прозасының алтын қорындағы асыл қазына саналады. Оның прозасы өзіне етене таныс ауыл өмірін, әсіресе төңкерістен кейінгі қоғамдағы адамдардың ой-санасы, мінез-құлқы мен психологиясындағы өзгерістерді шынайы бейнелеуге бағытталды.
Негізгі нысана
Ауыл тіршілігі, жаңа тұрмысқа көшу үдерісі, сана өзгерісі, әлеуметтік қақтығыс.
Көркемдік ерекшелік
«Кішкентай» деталь арқылы үлкен тарихи шындықты таныту, типтік мінезді дәл беру.
Колхоздастыру дәуірі: мінез қақтығысы және психологиялық қайшылық
Майлин әңгімелерінде ауыл адамының жаңа тұрмысқа бейімделу жолы бірден емес, кезең-кезеңімен көрсетіледі. Жазушы бұл үдерістің күрделі де қайшылықты табиғатын нәзік психологиялық бақылаумен ашады.
«Қара шелек»: ұжымға қосылу мен жекеменшікшіл сананың шарпысуы
«Қара шелек» әңгімесінде колхозға ұйымдасудың бір көрінісі шынайы суреттеледі. Қарапайым ауыл әйелі Айша «Коллектив боламыз» деген жиналыста күтпеген жерден белсенділік танытып, екі байды жиналыстан шығаруды талап етеді де, ақырында артель бастығы болып сайланады.
Бірақ жиналыстағы өжеттік артынан ішкі толқу келеді: Айша қолындағы малын ортаға салуға қимаса да, заман ағымынан сырт кете алмайды. Соған қарамастан, қара шелегін бүлдіріп қойғаны үшін көрші әйелге қол жұмсауы — сананың түбіндегі жекеменшікшіл психологияның әлі де күшті екенін аңғартады.
Түйін: бір ғана деталь арқылы жазушы ұжымдастырудың «оңай» жүрмегенін, бұл жолда күдік, толқу, қарсылық қатар жүргенін сездіреді.
«Ұлбосын»: жалған белсенділердің зияны және үрейдің таралуы
«Ұлбосын» әңгімесінде ауылдағы жалған белсенділердің, шолақ белсенділердің қауіпті әрекеті нанымды беріледі. Колхоз енді ғана ұйымдасып, халықтың көңілі әлі де күмәнді шақта олардың жөнсіздігі елді одан әрі дүрліктіреді.
Сорақылық мысалы
Оспанның үйіне ақылға қонбайтын «жоспар» түседі: бір пұт ет, он қадақ «шыртылдақ», ескі темір, ескі жүн, төрт мүйіз, бес тұяқ, ит терісі, мысық терісі… Мұның бәрін тапсыруға жеті-ақ күн мерзім беріледі.
Ел ішіне өсек пен үрейлі лақап тарайды: «Колхозға кіргеннің малы да, жаны да өзінікі болмайды», «әйел мен қыз ортаға түседі» деген сияқты қауесеттер момын шаруаның берекесін алады. Осы ахуалда Оспанның отбасы (әйелі Шәрипа, қызы Ұлбосын) сан түрлі толғанысты бастан кешеді. Шәрипа «әйел мен қыз ортаға түседі» дегенді естігенде, қызын тезірек күйеуге беруге асығады. Ақырында Ұлбосын мұғалім Әбулақапқа тұрмысқа шыққанда ғана көңілі тынады.
Жазушылық әдіс: күнделікті тұрмыстық қатынастан қоғамдық ахуалдың сырын танытып, ұсақ көрінетін жайттар арқылы дәуірдің ащы шындығын ашу.
«Белсенді» типі: мансапқорлық пен зорлықшылдықтың сатирасы
Бейімбет Майлин шығармаларында топас, түсінігі таяз белсенділердің жиынтық бейнесі жиі ұшырасады. Олар істің жөн-жосығын білмесе де, мансап пен атаққа қызығып, халыққа ауыртпалық әкеледі. Мұндайлар айқай мен зорлыққа үйір, «шаш ал десе, бас алуға» дайын.
«Арыстанбайдың Мұқышы»: жалақор алаяқтың жинақталған тұлғасы
Бұл әңгімеде жұртқа «қамқоршы» болып көрінгісі келетін, бірақ өз пайдасынан басқа ештеңені ойламайтын, кімге болса да жала жабудан тайынбайтын Мұқыш бейнесі шынайы жасалған. Ол қызмет иесін көрсе, жағымпазданып маңайынан шықпайды: «сені көруге құмармын», «жұмысыңа дайынмын», «белсенді кедеймін» деген сияқты жаттанды сөздерді қарша боратады.
Ал шын мәнінде, Мұқыш — бұрын да елді билеп-төстеп үйренген, бүгін де өсек-ғайбатқа сүйеніп, жанжал мен іріткі арқылы күн көретін жалақор, пәлеқор тип. Жазушы осындай әлеуметтік қауіпті мінездің өз дәуіріндегі типтік көрінісін бедерлейді.
Құралы
Жағымпаздық, жала, өсек.
Мақсаты
Пайда, мансап, ықпал.
Салдары
Ел ішіне іріткі, сенімсіздік.
«Шұғаның белгісі»: махаббат еркіндігі мен әлеуметтік теңсіздіктің трагедиясы
Бейімбет Майлин прозасындағы ең көрнекті туындылардың бірі — «Шұғаның белгісі» хикаяты. Жазушы оны жиырмаға толар-толмаста, «Садақ» қолжазба журналында жариялаған. Қазақ прозасы енді ғана қалыптаса бастаған 1914–1915 жылдар үшін бұл шығарма — көркемдік қуаты ерекше құбылыс.
Тақырып өзегі
Хикаятта ескі қазақ қоғамындағы әйел теңсіздігі, жастардың махаббат бостандығы мәселесі көтеріледі. Әлеуметтік теңсіздік салдарынан арманына жете алмаған байдың қызы Шұға мен кедейден шыққан оқыған жігіт Әбдірахманның қасіретті тағдыры суреттеледі.
Оқиға желісі
- Есімбек бай қызының кедей жігітке қосылуына қарсы болып, олардың жолығуына тыйым салады.
- Өтірік жала жауып, Әбдірахманды айдатып жібереді.
- Зорлық пен қорлықтан ішқұса болған Шұға айықпас дертке шалдығып, дүние салады.
- Айдаудан босап келген Әбдірахман сүйіктісінің қазасын көріп, күйзеледі; Шұғаның қоштасу хаты трагедиялық әсерді күшейтеді.
Көркемдік қуаты
Хикаят табиғат суретінен басталып, баяндаудың жайма-шуақ ырғағы арқылы оқырманды ішке тартады. Әңгімеші Қасымжанның бейнесі, жол үстіндегі ұсақ детальдардың өзі алдағы оқиғаға деген ынтызарлықты арттырады.
Шұға — сертіне берік, сезімі таза, махаббатын өміріндей қастерлеген жан. Әбдірахман — ескі ауылдан шыққан көзі ашық, теңдікке ұмтылған оқыған жас. Екеуінің махаббаты әлеуметтік әділетсіздікке тіреліп, трагедияға ұласады.
Негізгі идея
«Шұғаның белгісі» — жастардың еркіндік пен теңдікке ұмтылысын, махаббат бостандығын тұншықтырған ескіліктің қаталдығын әшкерелеген көркем туынды. Оқиғалардың шынайылығы мен тіл өрнегінің әсерлілігі бұл хикаятты қазақ прозасының биік үлгілерінің қатарына қосады.
Драматургиясы: сатира мен мінез сомдаудың мектебі
XX ғасырдың алғашқы ширегінде қалам тербеген дарынды замандастары сияқты, Бейімбет Майлин де бірнеше жанрда өнімді еңбек еткен әмбебап суреткер болды. Прозада жасаған өмір шындығын «жанды қалпында» сахнаға шығару оның шығармашылық қызығушылығын күшейтті. Оқырман да прозадағы типтік кейіпкерлерді сахнадан көргісі келгені анық.
Соның нәтижесінде Майлин қазақ драматургиясына көркемдік және жанрлық тұрғыдан салмақты үлес қосты. Оның елеулі пьесаларының қатарында «Шаншар молда», «Ауыл мектебі», «Неке қияр», «Амангелді», «Көзілдірік», «Талтаңбайдың тәртібі», «Майдан» сияқты көп актілі комедиялар мен драмалар бар.
«Талтаңбайдың тәртібі»: өрескел «тәртіптің» әшкереленуі
Майлин стиліне тән мысқыл мен сықақ оның драматургиясында да басты құралға айналады. «Талтаңбайдың тәртібі» атауының өзінен-ақ өрескел сорақылық сезіледі: талтаңдау — ақыл мен мәдениетке қайшы мінездің белгісі. Ал Талтаңбай сияқты көргенсіз, ұрда-жық адамның «өкілетке» ие болуы елге қатер төндіреді.
Ол орысша сөздерді орынсыз араластырып, «темп», «саботаж», «лодыр» секілді қорқытып-үркітетін ұғымдарды қару етеді; «құқық», «түрмеге тық» деп бейкүнә жұртқа қысым жасайды. Бұл — надандық пен өктемдіктің қосылған тұсы.
Мағынасы: жауапсыздықтың жауыздыққа ұласуы, бюрократизм мен өктемшілдіктің әлеуметтік қауіпті табиғаты.
«Неке қияр»: көне салттың көлеңкелі тұстары
Екі перделі «Неке қияр» пьесасы — драматургтің жанр табиғатын игерудегі елеулі табыстарының бірі. Мұнда әр кейіпкер өз мінезімен дараланып, сөзі мен әрекеті табиғи үйлесім табады. Қыз айттыру мен неке қиюға қатысты ырым-жырымдарды суреттей отырып, жазушы ескі салттың көлеңкелі жақтарын да ашады.
Көркемдік ұстаным: мінезді дәл таныту, күлкі арқылы қоғамдық кеселді көрсету, сахналық әрекетті өмір шындығына жақындату.
Қорытынды
Бейімбет Майлин прозасы — дәуір тынысын, ауыл өміріндегі өзгерістерді, адам санасындағы жаңғыру мен қайшылықты дәл бейнелеген көркем шежіре. Оның әңгімелері мен хикаяттары ұжымдастыру тұсындағы әлеуметтік қақтығыстарды, жалған белсенділердің зиянын, қарапайым адамдардың психологиялық күйзелісі мен үмітін нанымды көрсетеді.
Ал «Шұғаның белгісі» сияқты туындылар арқылы Майлин махаббат еркіндігі, теңдік, әділет мәселелерін көтеріп, қазақ прозасының көркемдік көкжиегін кеңейтті. Драматургиясында да ол сатира қуатын әлеуметтік мінезді ашудың өткір құралына айналдырып, ұлттық театр мен әдебиеттің дамуына сүбелі үлес қосты.