Джеймс Кук туралы қазақша реферат
Джеймс Кук: XVIII ғасырдың әйгілі теңіз зерттеушісі
Джеймс Кук — XVIII ғасырдағы Англияның атақты теңізшісі әрі зерттеушісі. Ол оңтүстік материктің (Австралияның) жағалауларын, Үнді және Тынық мұхит аймақтарын зерттеп, көптеген аралдарды ашуға және картаға түсіруге зор үлес қосты.
Балалық шағы және теңізге келуі
Кук 1728 жылы Йоркшир өңірінде дүниеге келді. 17 жасында балық аулайтын кемеде шәкірт болып жұмыс істей бастайды. Кейін қожайынымен келісе алмай, тас көмір таситын ағылшын кемесіне ауысады. Екі жылдың ішінде тәжірибелі теңізші ретінде танылып, тіпті Голландия мен Норвегиядан келген шәкірттер одан тәлім алатын деңгейге жетеді.
Балтық теңізі, әскери қызмет және ғылымға бетбұрыс
Кейін Кук Балтық теңізімен жүзіп, Петербургке дейін барады. Бұрынғы кеме иесі оны қайта шақырып, кеме командирінің орынбасары етіп тағайындайды. Жеті жылға созылған ағылшын-француз соғысы кезінде Кук өз еркімен әскери кемеге матрос болып орналасады. Бұл кемені Хью Паллиесер басқарған.
Паллиесер Куктың қабілетін байқап, оған офицерлік шен береді және Канададағы Лаврентий өзені бойында француздарға қарсы жүріп жатқан ұрыстарға жібереді. Кук өзеннің тереңдігін өлшеп, кемелердің қауіпсіз жүзе алатынын дәлелдейді. Соғыста ағылшындар жеңіске жетіп, 1759–1760 жылдары Кук кемесі жағалауда тұрып қалады. Осы кезеңде ол геометрия мен астрономияны терең меңгеріп, ғылыми дайындық деңгейін күшейтеді.
Ньюфаундленд және гидрографиядағы жетістігі
1762 жылы Кук Ньюфаундленд аралының оңтүстік-шығыс бөлігін зерттеуге жіберіліп, тапсырманы жоғары деңгейде орындайды. 1764 жылы ол Ньюфаундленд аралының бас гидрографы болып тағайындалып, 1767 жылға дейін осы қызметте жұмыс істейді.
Бірінші үлкен экспедиция (1768–1771)
1768 жылы Британ империясы оңтүстік материкті зерттеу үшін экспедиция ұйымдастырды. Жеті жылдық соғыстан кейін Англияның Атлант пен Үнді мұхиттарындағы ықпалы күшейді. Бұл тұста француздар да ірі экспедициялар жіберуге талпынды, ал Тынық мұхитында испан кемелері жиірек көріне бастады.
1768 жылғы 20 ақпанда Кук Тынық мұхитына аттанып, оны ғылыми тұрғыдан жүйелі зерттеуге кірісті. Экспедиция құрамында географтар, гидрографтар, астрономдар және өзге де ғалымдар болды.
Кук Жаңа Зеландияны, Австралия жағалауларын және көптеген аралдарды жан-жақты зерттеп, ашылған нысандарды мұқият картаға түсіріп отырды. Экспедиция 1771 жылғы 12 шілдеде Англия жағалауына оралып, сапар сәтті аяқталды.
Екінші сапар және Оңтүстік поляр шеңбері (1772–1773)
1772 жылы Кук жер шарын айналып шығуға екінші рет аттанды. 1773 жылғы 17 ақпанда ол алғаш рет Оңтүстік поляр шеңберінен өтті. Оңтүстік жарты шар сулары мен мұзды аймақтарды зерттеп, 58–60° оңтүстік ендік бойымен 97–147° шығыс бойлық аралығына дейін жетіп, кейін Жаңа Зеландияға оралды.
Үшінші оңтүстік бағыт және Антарктидаға жақындау (1773–1774)
Кук оңтүстікке бағытталған зерттеулерін үшінші рет жалғастырды. 1773 жылғы 18 желтоқсанда ол Оңтүстік поляр шеңберінен екінші рет өтіп, Антарктидаға қарай бет алды және 67°21′ оңтүстік ендікке дейін жетті.
1774 жылғы 26 ақпанда Оңтүстік поляр шеңберінен үшінші рет өтіп, мұзды құрлыққа одан әрі жақындай түсті. Алайда Кук бұл аумақтың Жер шарындағы жаңа материк екенін нақты білмеді. «Бұдан әрі жер жоқ, онда адам өмір сүре алмайды» деген пайымға келіп, Англияға оралды.
Тарихи маңызы
- Теңіз карталарын жасауда дәлдік пен жүйелілікті күшейтті.
- Австралия мен Жаңа Зеландия жағалауларын ғылыми негізде сипаттап, зерттеу дәстүрін қалыптастырды.
- Оңтүстік ендіктердегі зерттеулері кейінгі Антарктида экспедицияларына бағыт-бағдар берді.