Қазақша рефераттар

Дала жарысы

Жеңіл атлетиканың қысқаша тарихы

Жеңіл атлетиканың бастауы ежелгі дәуірдегі халықтардың күнделікті іс-әрекетімен тығыз байланысты. Адамзат пайда болған кезден-ақ табиғи қозғалыстар — жүру, жүгіру, секіру, лақтыру — өмір сүрудің қажетті тетігі болды.

Деректерге сүйенсек, жеңіл атлетика жарыстары біздің эрамызға дейінгі 776 жылы өткен. Бұл туралы Ежелгі Грекиядағы Олимпиада ойындарына қатысты жазбаларда нақты көрсетіледі. Ол кезеңде бағдарлама негізінен ұзақ алаңдағы жүгірумен шектелген, ал ерлер мен әйелдер арасындағы сайыс бөлек өткізілген.

Тарихи дерек: Ең алғашқы Олимпиадада (б.з.д. 776) атлеттер тек жүгіруден сынға түскен. Қашықтық ретінде 192 метр көрсетіледі, ал жеңімпаз ретінде Элида қаласынан шыққан қарапайым қызметші аталады.

Кейін жеңіл атлетика ұйымдасқан спорт ретінде Англияда қалыптасты. 1837 жылдары Регби қаласындағы колледж студенттері қатысқан жарыстар өткізілді. Уақыт өте келе Итон, Оксфорд, Кембридж және Лондондағы оқу орындарында да жарыстар жиі ұйымдастырылды. Бағдарламаға қысқа қашықтыққа жүгіру, ұзындыққа және биіктікке секіру сияқты түрлер қосылды.

1865 жылы Лондон атлетика клубы құрылып, кейінірек ел чемпионатының өтуіне негіз болды. 1880 жылы Англияда Британ империясы аясында әуесқой атлеттер қауымдастығы қалыптасты. АҚШ-та 1868 жылы Нью-Йоркте алғашқы атлет клубы ашылып, университеттер атлетиканың дамуына елеулі үлес қосты.

1896 жылы Афинада өткен алғашқы заманауи Олимпиада ойындары жеңіл атлетиканың дамуына айрықша серпін берді: бағдарламаға 12 түр енгізілді. Кейін 1952 жылдан бастап Олимпиадаға қатысқан КСРО атлеттері әлемдік бәсекелестікті күшейтті. 1996 жылы Атланта Олимпиадасында қатысушылар саны 2000-ға жуықтады.

Әйелдер арасындағы жарыстар 1928 жылдан бастау алады. Кейінгі онжылдықтарда әйелдер спорты қарқынды дамып, әлем чемпионаттары мен Олимпиадада жоғары нәтижелерге жол ашты.

Рекордтар тарихынан

1968 жылы Мехикода америкалық Боб Бимон ұзындыққа секіруден 8 м 90 см нәтижемен әлем рекордын жаңартты.

Спринттегі серпіліс

20 жыл өткен соң Сеул Олимпиадасында америкалық желаяқ Флоренс Гриффит-Джойнер 100 және 200 метрде рекордтық көрсеткіштерге қол жеткізді.

Негізгі түрлері мен жіктелуі

Жеңіл атлетика бүгінгі таңда әлем бойынша кең таралған спорт. Оның негізгі жаттығулары: тегіс жерде жүгіру, бедерлі жерде жүгіру, жүру, кедергілермен жүгіру, ұзындыққа және биіктікке секіру, лақтыру, көпсайыс.

Жүгіру қашықтықтары

Қысқа қашықтық
100 м, 200 м, 400 м, 110 м кедергілермен.
Орташа қашықтық
800 м, 1000 м, 1500 м, 2000 м, 3000 м, 3000 м кедергілермен.
Ұзақ қашықтық
5000 м, 10000 м, 20000 м, 42 км 192 м марафон, 50 км кросс.

Басқа түрлер

  • Жүру: 20 км спорттық жүріс.
  • Лақтыру: диск, найза, граната, балға, доп, ядро.
  • Секіру: ұзындыққа (орнынан және жүгіріп келіп), биіктікке, сырықпен, үш аттап секіру.
  • Көпсайыс: жүгіру, секіру, лақтыру, кедергілерден өту элементтері бар 10 жаттығуға дейінгі кешен.

Сөре мен мәре: техника негіздері

Жарыс барысында сөреден шығу үшін жүгіруші төменгі немесе биік сөре қалпын қолданады. Қысқа қашықтықта әдетте төменгі сөре, ал орта және ұзақ қашықтықта биік сөре қолданылады.

Маңызды: Жеңіл атлетиканың негізгі өзегі — жүгіру. Көпшілік жаттығуларда жүгіру элементтері кездесетіндіктен, спортпен шұғылданушы ең алдымен жүгіру техникасын жүйелі түрде меңгеруі керек.

Орта және ұзақ қашықтықтарда аяқтың алға созыла басылуы мен адым ұзындығының жеке ерекшеліктері болады: біреуі қысқа адымдайды, енді бірі адымын кең ашады. Жылдамдық көбіне осы үйлесімнің тиімді орындалуына байланысты.

Спорттық жүріс: басты ереже

Адамның табиғи жүрісі бар, сондай-ақ спорттық жүріс деген арнайы техникаға негізделген түрі бар. Екеуінің айырмашылығы айқын: спорттық жүріс нақты ережелерді қатаң сақтауды талап етеді.

Негізгі қағида

Әр қадам сайын алға аттаған аяқтың өкшесі жерге тимейінше, итерілетін аяқты жерден көтеруге болмайды. Яғни, екі аяқ бір мезетте жерден ажырайтын «ұшу фазасы» болмауы керек.

Табиғи жүрісте қысқа уақыттық «ұшу фазасы» кездесуі мүмкін, сондықтан спорттық жүрісте төрешілер бұл талапты мұқият қадағалайды. Бұл дағды кез келген спортшыға бірден қалыптаса бермейді және жүйелі үйренуді қажет етеді.

Жүгіруді дамытуға арналған жаттығулар

Жылдамдық пен төзімділікті арттыру үшін жүгіру жаттығулары әртүрлі қарқын мен қозғалыс құрылымында орындалады. Төмендегі тапсырмалар оқу-жаттығу процесінде жиі қолданылады.

  • Белгілі қашықтықты (400, 800, 1000 м) бірқалыпты темппен жүгіріп өту (бірнеше рет қайталау).
  • 20–30 м қашықтықты өте жоғары жылдамдықпен жүгіріп өту (6–8 рет).
  • Соқпақ жолда бір темппен жүгіру (1000, 2000, 3000 м).
  • Белгілі қашықтықты тізені көтеріп жүгіріп өту.
  • Өкшемен жүгіру және аяқтың ұшымен жүгіру (техникалық бақылаумен).
  • Жүрелеп отырып жүгіру; сыңар аяқтап секіріп-жүгіру.
  • Төменгі сөреден шығып 20, 30, 40 м қашықтыққа жоғары жылдамдықпен жүгіру.
  • Қолды жерге тіремей төменгі сөреден жүгіріп шығуды пысықтау.
  • Аяқты артқа сілтеп жүгіру; арқамен алға қарап жүгіру.
  • 30–40 м қашықтықты екі аяқтап секіріп жүгіру; орнынан секіріп өту.
  • 30–40 м қашықтықты жүрелеп отырып жүріп өту.

Төменгі сөренің артықшылығы

Төменгі сөреден шығу техникасын дұрыс меңгерген спортшы әдетте үдеуде (разгон) жылдамдық ұтады. Бұл — жүгіру әдісінің қалыптасқанын білдіреді.

Биік сөренің рөлі

Биік сөре техникаға азырақ әсер етуі мүмкін, алайда орта және ұзақ қашықтықта аяқ басу мен адым ырғағын ұтымды үйлестіру шешуші мәнге ие.

Биіктікке секіру: қарапайым қағидалар

Биіктікке секіруде спортшы алдымен сілтейтін және итерілетін аяқты анықтайды, кейін шамамен 7–9 м жүгіріп келу қашықтығын белгілейді. Әдетте, жүгіріп келу басында жылдамдық жоғары болғанымен, кермеге жақындағанда секіруге дайындық үшін сәл баяулайды.

Кең тараған тәсілдер

  • Аттап секіру (оқу процесінде ең қарапайым әрі жиі қолданылады).
  • Алға қарай аунап өту әдісі.
  • Шалқадан жатып өту (қазіргі таңда ең жоғары нәтижелер жиі осы тәсілмен орындалады).

Техникадағы екі негізгі талап

  1. 1 Дұрыс жүгіріп келгенде сілтейтін аяқ дәл шығуы тиіс; кермеге қарай созылған тізе бүгіліп кетпеуі керек.
  2. 2 Итерілетін аяқ нақты орнына түсіп, итерілу қозғалысы дұрыс орындалуы қажет. Нәтиже көбіне осы дәлдікке байланысты.

Қону әдетте сілтеген аяқпен орындалады. Кермеден өткеннен кейін итерілетін аяқ мүмкіндік болғанынша жоғары көтеріледі.

Дала жарысы: мақсат және қауіпсіздік

Қазақстанның климаттық ерекшеліктеріне байланысты кей өңірлерде қысы жұмсақ, ал солтүстікте қар ұзақ жатады. Қысы жылы аймақтарда шаңғының орнына жиі дала жарысы ұйымдастырылады. Бұл бағыт көптеген оқу орындарының дене тәрбиесі бағдарламасына енгізілген.

Дала жарысы ойлы-қырлы, кедергісі мол жер бедерінде өтеді: бұлақтан өту, өрге көтерілу, еңіске түсу, аспалы көпірден өту, ордан секіру сияқты табиғи жағдайлар кездеседі. Негізгі мақсат — табиғи ортадағы кедергілерден қауіпсіз әрі дұрыс өтуге үйрену.

Өту тактикасы

  • Өзен арнасынан секіріп өте алмасаңыз, айналып өту немесе қажет болса аяқ киімді шешіп өту қарастырылады.
  • Жарқабаққа шығуда бір адам алдымен шығып, төмендегілерге көмектеседі; жоғары шыққан соң басқаларға қол созып жәрдем береді.
  • Жардан түскенде секірмей, сырғанай түсу қауіпсіздеу; алғашқы түскен адам қалғандарының қауіпсіз өтуін бақылайды.
  • Аспалы немесе бөренелі көпірден бір-бірлеп өту керек; алдымен бір адам тексеріп өтеді.

Батпақты және қалың өскін жерлер

  • Сазды, томарлы жерде бір ізбен жүрген дұрыс; жол бастаушы жер бедерін жақсы білуі керек.
  • Қалың қопада да сол қағида сақталады: батпаққа түсіп кетпеу үшін тәртіп пен арақашықтық маңызды.
  • Тік беткейден саппен түссе, біреуі тайғанаса екіншісі демеу бола алады.
  • Үлкен бөренеден секіріп өте алмасаңыз, бір аяқты үстіне қойып, содан кейін өту қауіпсіз болуы мүмкін.

Ұйымдастыру және қауіпсіздік

Жолға шықпас бұрын трассамен мүмкіндігінше танысып алу керек: қай бөлікте жүгіру, қай жерде жүріспен өту тиімді екенін алдын ала анықтаған жөн. Жаттығу кезінде жүгіру мен жүруді алмастырып отыру пайдалы.

  • Сабақта әдетте 3 км-ден 5,8 км-ге дейін жүгіріп және жүріп өту қарастырылады.
  • Киімді ауа райына сай таңдау керек.
  • Топ сапынан ешкім ұзап кетпеуі немесе қалып қоймауы тиіс.
  • Жол бастаушы трассаның қауіпсіздігіне жауап береді, ал топ оның нұсқауын орындайды.
  • Кедергілерден кезекпен өту және қажет болса бір-біріне көмектесу міндетті.
  • Жарақаттың алдын алу үшін барлық әрекет мұқият орындалады; қажет болса жол бойында жарақат алған адамға көмек көрсетіледі.

Жүзу: оқыту логикасы мен тәртібі

Су, ауа және күн сәулесі — тіршілік үшін негізгі факторлар. Сусыз өмір жоқ. Сондықтан суға түсу мен жүзуді үйрену денсаулықты сақтаудың маңызды құралы ретінде дене тәрбиесі бағдарламасына енгізіледі.

Жүзуді оқытудың басты мақсаты — жас ұрпақты қауіпсіз түрде суда жүзуге үйрету. Ел көлемінде суға шомылуға қолайлы жағдай жасау маңызды болғанымен, жүзу дағдысын меңгеру әр адам үшін өмірлік қажет қабілет болып саналады. Білім беру жүйесінде президенттік тест нормативтері де қарастырылып, дене дайындығын жүйелі бағалауға мүмкіндік береді.

Оқыту тәртібі

  • Сабақ алдымен бассейнде немесе ашық су қоймасында қауіпсіздік ережелерімен танысудан басталады.
  • Мұғалімнің нұсқауынсыз және бақылауынсыз жаттығу орындауға болмайды.
  • Алғашқы дайындық жаттығулары құрлықта орындалады, кейін су тереңдігі тізеден/белден аспайтын аймақта жалғасады.
  • Бастапқы кезеңде су астына дем шығару, су бетінде денені ұстау, қол-аяқ қимылы үйретіледі.

Жүзудің негізгі тәсілдері

Құлаштап жүзу

Етпеттеп және шалқалап жатып орындалады. Ең кең тараған түрі — етпеттеп құлаштау.

Брасс

Тек етпеттеп жатып орындалады. Техникасы ырғақты әрі үнемді.

Баттерфляй

Етпеттеп жатып орындалады. Қуат пен үйлесімділікті жоғары талап етеді.

Әдетте, кез келген тәсілге көшпес бұрын алдымен құлаштап жүзуді меңгеру ұсынылады. Жарыс бағдарламасына құлаштап жүзу (етпеттеп және шалқалап), брасс, баттерфляй кіреді.

Қозғалмалы ойындар: баскетбол, волейбол, арқан тартыс

Баскетбол

Баскетбол — бүкіл әлемге кең тараған спорт ойындарының бірі. Бұл ойын түрінен құрлықтық және әлем чемпионаттары өтіп, халықаралық федерациялар жұмыс істейді.

Ойын табиғи қозғалыстарға сүйенеді: жүгіру, жүру, секіру, лақтыру, кілт тоқтау. Осы әрекеттер адамның жалпы дене дайындығын дамытып, әсіресе координацияны қалыптастырады.

Баскетбол оқу орындарының дене тәрбиесі бағдарламасына енгізіледі. Арнаулы оқу орындарына келген студенттер көбіне бастапқы дайындықпен келеді, сондықтан сабақтарда айла-тәсілдер, тыныс алу, ойын жүйесі жетілдіріліп, жарыстық тәжірибе де қалыптасады.

Волейбол

Волейбол — кең тараған ойындардың бірі, жағажай волейболы да танымал. Әлем және құрлық біріншіліктері тұрақты өткізіліп тұрады.

Ойын қозғалыстары (жүгіру, жүру, секіру, лақтыру, кілт тоқтау) ағзаға пайдалы, көңіл-күйді көтеріп, іскерлікті арттырады. Дәлдікке негізделген әрекеттер — шабуылда допты алаңға бағыттау, әріптеске дәл пас беру, қарсыласты алдау — координация мен шешім қабылдауды дамытады.

Волейбол да оқу бағдарламасына кіреді. Көп жағдайда студенттер базалық дағдылармен келіп, оқу процесінде техниканы, тактиканы және ойын жүйесін тереңдетеді.

Арқан тартыс

Арқан тартысты жаз мезгілінде көгалда ойнауға болады. Ойыншылар саны 10 баладан аспағаны жөн. Ұзындығы 8–10 м арқан қолданылады, екі ұшы түйіледі. Арқанның дәл ортасына белгі ретінде қызыл мата байланады.

Қатысушылар бойына қарай қатарға тұрып, ойын жүргізушінің бұйрығымен «бір» және «екі» болып саналып, екі командаға бөлінеді. Арқан ортасындағы белгі алдын ала сызылған орта сызыққа дәл келтіріледі.

Ереже және жеңіс шарты

  • Ойыншылар арқанды белгі тұсынан бастап қос қолдап ұстайды; орын жетпесе, соңғылары алдыңғылардың белінен ұстайды.
  • Белгі берілгенде екі команда арқанды өз жағына тартады.
  • Мақсат — қарсыластың бір немесе бірнеше ойыншысын орта сызықтан өз жағына тартып өткізу.
  • Орта сызықтан өткен ойыншы ойыннан шығады.
  • Қарсыласын түгел өткізіп жіберген команда жеңімпаз атанады; келісім бойынша ойынды қайталауға болады.

Қолданылған әдебиеттер

  • Дене тәрбиесі. Әдістемелік құрал. Г. Маковецкая, Т. Васильченко, О. Меркель. Алматы: «Алматы кітап», 2009.
  • Қ.Р. үздіксіз білім беру жүйесінде «Салауатты, денсаулықты сақтау бағдарламасы бойынша салауатты өмір салтын қалыптастыру» тұжырымдамасы. – Валеология, дене тәрбиесі, 2003, №1.
  • Базарбегі Т. Бастауыш мектептегі дене тәрбиесі. – Алматы: Рауан, 1994.
  • Брусиловский М.В. «Қазақстандағы дене тәрбиесі және спорт очерктері». Алматы: «Кітап», 2001.

Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді, құрылымы оқуға жеңіл болу үшін бөлімдерге бөлінді.