Бұқаралық ақпарат құралы
Азаматтық қоғам: ұғымы, құрылымы және функциялары
Азаматтық қоғам — қоғамдағы процестер мен қатынастардың негізгі әрекет етуші тұлғасы әрі субъектісі ретінде адам танылатын әлеуметтік орта. Бұл ұғым адамның қажеттіліктері, мүдделері мен құндылықтары жүйесін алдыңғы орынға қояды және қоғамның мемлекет пен оның органдарынан тәуелсіз өмір сүретін қырларын сипаттайды.
Кең мағынасында азаматтық қоғам қоғамдық қатынастардың тұтас жиынтығын қамтиды: саяси, экономикалық, мәдени, ұлттық, діни, отбасылық және басқа да байланыстар. Ол жеке мүдделердің әралуандылығын айқын көрсетіп, қоғамдағы өзін-өзі ұйымдастыру әлеуетін күшейтеді.
Маңызды тезис
Азаматтық қоғам белгілі бір демократиялық даму сатысында ғана қалыптасады: елдің экономикалық және саяси дамуы, халықтың әл-ауқаты, мәдениеті мен азаматтық сана-сезімі өскен сайын оның институттары орныға түседі.
Демократиямен байланысы
Азаматтық қоғамды қалыптастыру мен демократияны дамыту өзара тығыз байланысты: азаматтық қоғам неғұрлым дамыған болса, мемлекет соғұрлым демократиялы болады. Демократия жағдайында азаматтық қоғам институттары мен мемлекет бір жүйеде әртүрлі, бірақ өзара тәуелді бөліктер ретінде жұмыс істейді.
Билік пен азаматтық қоғам арасындағы қатынастар көпшілік келісімге сүйеніп қалыптасады, ал өзара іс-қимыл ымыраға келуге бағытталады. Азаматтар дербес бостандық құқығын пайдалана отырып, басқа мемлекеттік институттармен бірге елдің болашағын құру жауапкершілігін де бөліседі.
Саяси іргетас
Құқықтық мемлекет пен демократия жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге, тұрақтылық, қауіпсіздік, әділеттілік және ынтымақтастық жағдайын орнықтыруға қызмет етеді.
Экономикалық негіз
Меншік нысандарының әралуандылығы және жеке меншік иелерінің дербестігі — заңнамалық кепілдіктермен танылып, қорғалған кезде азаматтық қоғамның берік базасын қалыптастырады.
Азаматтық қоғамның өмір сүруінің негізгі шарттарының бірі — жариялылық. Ол ең алдымен тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қамтамасыз етіледі және қоғамның билік қызметін бағалауына, сондай-ақ қоғамдық мүдде үшін ықпал ету тетіктерін іске қосуына мүмкіндік береді.
Мақсаты мен міндеттері
Демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекеттің міндеті — азаматтық қоғамды жан-жақты дамытуға қажетті жағдай жасау. Бұл қоғам мен мемлекет арасындағы байланысты іске асырып, биліктің бір қолға шоғырлануына жол бермейтін ұйымдар мен бірлестіктердің еркін қызмет етуіне тірек болады.
Азаматтық қоғамның негізгі функциялары
- Делдалдық: жеке адам мен мемлекет арасындағы байланысты жүзеге асыру
- Мүддені қорғау: қоғам мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау және ілгерілету
- Қоғамдық бақылау: билік қызметіне бақылау жүргізу, ішкі және сыртқы саясатты қалыптастыруға ықпал ету
- Келісім мәдениеті: әртүрлі топтардың мүдделерін үйлестіру, ымыраға келу
Құрылымы: азаматтық қоғам институттары
Азаматтық қоғам институттарына саяси партиялар, жергілікті қауымдастықтар, кәсіптік одақтар, діни бірлестіктер, шығармашылық және ғылыми одақтар, бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ түрлі қоғамдық қызметтерді іске асыратын мемлекеттік емес қорлар, коммерциялық емес ұйымдар, қауымдастықтар, бастамашыл топтар және басқа да ұйымдар жатады.
Саяси партия
Мемлекеттік билік пен жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілетті және атқарушы органдарында азаматтардың және әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін білдіру, оларды қалыптастыруға қатысу үшін азаматтардың саяси еркін танытатын ерікті бірлестік.
Кәсіптік одақтар
Еңбек ету және өзге де әлеуметтік-экономикалық құқықтар мен мүдделерді білдіру және қорғау, еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында ортақ кәсіби мүдде негізінде құрылатын, мүшелігі бар дербес қоғамдық бірлестіктер.
Діни бірлестіктер
Жергілікті діни қауымдастықтар, діни басқармалар (орталықтар), сондай-ақ діни оқу орындары мен ғибадатханалар жүйесі.
Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ)
Мерзімді баспасөз, радио және теледидар бағдарламалары, киноқұжаттама, дыбыс-бейне жазбалар, сондай-ақ интернет пен өзге телекоммуникациялық желілердегі веб-сайттарды қоса алғанда, бұқаралық ақпаратты мерзімді немесе үздіксіз таратудың нысандары.
Қоғамдық бірлестіктер
Ортақ мақсаттарға жету үшін ерікті негізде құрылатын, заңнамаға қайшы келмейтін бірлестіктер. Қоғамдық бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып саналады.
Үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ)
Ортақ мақсаттарға жету үшін азаматтар және (немесе) мемлекеттік емес заңды тұлғалар ерікті негізде құратын коммерциялық емес ұйым (саяси партиялар, кәсіптік одақтар және діни бірлестіктерден басқа).
Ұлттық-мәдени бірлестік
Белгілі бір этникалық бірлікке өзін жатқызатын азаматтардың этникалық ерекшелігін сақтау, тілін, білімін және мәдениетін дамыту мәселелерін дербес шешу үшін ерікті өзін-өзі ұйымдастыру негізіндегі бірлестігі.
Жергілікті өзін-өзі басқару
Жергілікті маңызы бар мәселелерді тұрғындардың өздері тікелей немесе өздері құратын жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы шешуі үшін белгілі бір аумақта тұрғылықты жері бойынша өзін-өзі ұйымдастыру нысаны.
Қорытынды
Азаматтық қоғам — адамның еркіндігі мен жауапкершілігін, мүдделердің әралуандығын және қоғамдық келісімді біріктіретін жүйе. Оның институттары құқықтық мемлекет пен демократиялық рәсімдер жағдайында нығайып, жариялылық пен қоғамдық бақылау арқылы билік сапасының артуына ықпал етеді.