Қазақша рефераттар

Азаматтық қоғам

Адам қоғамы қалай қалыптасты және оның себептері қандай деген сұраққа қатысты бір ғана түпкілікті қорытынды пікір жоқ. Дегенмен бұл ұғымды ғылыми айналымға алғаш енгізген ойшылдардың қатарында Адам Смит пен Давид Рикардо аталады, ал оған саяси-философиялық сипаттама бергендердің бірі — Гегель.

Ғалымдар мен қоғам қайраткерлерінің пайымдауынша, қоғам — саналы адамдардың ерікті түрде бірігіп өмір сүруі. Мұндай бірліктің өзегі — ортақ мүдде мен мақсат. Ортақ мүдде болмай, тұрақты бірігу де қалыптаспайды.

Мүдде екі деңгейде көрінеді: жеке адамның мүддесі және қоғамның мүддесі. Қоғам осы екі арнаны үйлестіріп, дамытып отырады. Объективті тарихи даму барысында адамдардың өзара ынтымақтастығы қалыптасып, жеке адамның қолынан келмейтін ауқымды істерді бірлесіп атқаруға мүмкіндік туды.

К. Маркс қоғамды қысқаша былай сипаттайды: «Қоғам — адамдардың өзара еңбек жасауының одағы».

Қоғамдық мүдде мен мақсат уақытша емес, нақты әрі объективті сипатта орныққанда ғана қоғам нығайып, тұрақты дами алады. Себебі қоғам — саналы адамдардың ерікті одағы. Егер бірлік еріксіз, озбырлықпен ұйымдастырылса, мұндай құрылым ұзаққа бармай, тез ыдырайды.

Адам — қоғамның бастапқы «клеткасы». Қоғам күрделі әлеуметтік бірлестік болғандықтан, оның ішкі қатынастарын реттеу қажеттігі туындады. Бұл реттеу объективті даму заңдылықтарына сүйене отырып, әлеуметтік нормалар арқылы жүзеге асады. Осыдан мемлекет пен құқық пайда болды. Маркстің «Адамдар өз тарихын өздері жасайды, бірақ оны өз қалауынша жасай алмайды; бұрынғыдан қалған мұраны қолдануға мәжбүр болады» деген ойы тарихи сабақтастықтың мәнін ашады.

Азаматтық қоғамның тарихи қалыптасқан негізгі белгілері

  • Саналы адамдардың ерікті түрде бірлесіп, одақ құруы.
  • Қоғамдық түпкілікті, нақты, объективті мүдде мен мақсаттың қалыптасуы; ынтымақтастық пен бірліктің орнығуы.
  • Қоғамдық мүдде мен тілек арқылы әлеуметтік қатынастарды реттеу және басқару.
  • Қоғамдық тәртіпті қорғайтын аппараттың және мемлекеттік биліктің қалыптасуы.

Қоғам — бір мүдде мен мақсатты орындау үшін адамдардың саналы түрде бірлесуі. Демек, мұнда екі міндетті шарт бар: (1) мүдде-мақсаттың айқындалуы және (2) саналы адамдардың саналы түрде бірігуі.

Тарихи даму мен күнделікті қарым-қатынаста қоғамның әртүрлі түрлері қалыптасады: өндірістік, шаруашылық, әлеуметтік, азаматтық қоғам және т.б. Солардың ішінде ең күрделісі әрі ең терең тамыр жайғаны — адаммен бірге үздіксіз дамып келе жатқан азаматтық қоғам.

Азаматтық қоғам: анықтамасы және ерекшелігі

Азаматтық қоғам — мемлекеттік құрылымнан тыс қалыптасатын әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани қоғамдық қатынастардың жиынтығы. Ондағы қатысушылардың табиғи және азаматтық құқықтары, бостандықтары мен міндеттері автономиялық даму арқылы қамтамасыз етіледі.

Азаматтық қоғам уақытпен шектелмейді, белгілі бір аймақпен бөлінбейді және мемлекеттің бүкіл аумағын, халқын біріктіретін ашық әрі жария құрылым ретінде көрінеді. Ол мемлекетке тәуелді емес, дербес дамуға ұмтылады.

Қазақстандағы азаматтық қоғамның қалыптасу ерекшеліктері

Қазақстанда азаматтық қоғамның қалыптасуы кеңестік кезеңдегі шектен тыс мемлекеттендірілген жүйеден шығумен және қоғам мен мемлекеттің арақатынасын тәуелсіз, дербес қағидатта дамыту қажеттілігімен байланысты.

Республика Конституциясы азаматтық қоғам дамуының сатыларын мемлекетке толық бағындырмай, әлеуметтік бағдарлы нарықтық экономика мен жеке адамның автономиясын орнықтыру үшін құқықтық негіз қалайды. Конституцияда «Азаматтық қоғам» атты арнайы бөлімнің болмауы да осы идеямен түсіндіріледі.

Конституциялық алғышарттардың мысалдары

  • Мемлекеттік меншік пен жеке меншіктің тең дәрежеде танылуы және қорғалуы (ҚР Конституциясы, 6-баптың 1-тармағы).

  • Адам және азамат құқықтарының кең ауқымды, тұтас кешені (II бөлім).

  • Отбасы, ана, әке және баланың мемлекеттің қорғауында болуы (27-бап).

  • Идеологиялық және саяси әр алуандылықтың танылуы (5-бап).

Конституция елімізде азаматтық қоғамды дамыту және демократиялық, зайырлы, құқықтық әрі әлеуметтік мемлекет құру бағыттарын айқындайды. Бұл — мемлекеттің ең күрделі әрі жауапты стратегиялық мақсаты.

Азаматтық қоғамның құрылымы

Қоғамды өзінің табиғи мүддесіне сай құратын, реттейтін және дамытатын негізгі тұлға — адам. Адам — азаматтық қоғам құрылымының өзегі. Азаматтардың бірлестіктері, ұйымдары, одақтары, еңбек ұжымдары, саяси партиялар, мемлекет және олардың өзара қатынастары азаматтық қоғамның элементтерін құрайды.

Қазіргі Қазақстандағы азаматтық қоғамның негізгі жүйелері

Әлеуметтік жүйе

Адамдардың бірлестіктері, ұйымдары, одақтары және олардың өзара байланысы. Бұл жүйе үш топқа бөлінеді: (1) отбасы және ұрпақ тәрбиесі; (2) адамдардың күнделікті байланысы мен қатынасы; (3) ұйымдар, топтар, таптар, ұлттар арасындағы қатынастар.

Экономикалық жүйе

Меншік түрлері, өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастар, қоғамдық кіріс пен байлықты әділ бөлу тетіктері. Құрылымына жеке, муниципалдық, акционерлік, кооперативтік, мемлекеттік, фермерлік меншік пен шаруашылықтар жатады.

Саяси жүйе

Мемлекет, партиялар, қоғамдық ұйымдар, бірлестіктер, азаматтар және өкілдер арасындағы қатынастар. Ең күрделі бөлігі — мемлекеттік билікті жүзеге асыру үдерісі. Бостандық негізгі қағида болуы тиіс; күштеу тек заң мен тәртіп бұзылғанда ғана қолданылуы қажет.

Рухани-мәдени жүйе

Білім, ғылым, мәдениет, рухани сана-сезім, дін және денсаулық салаларындағы мемлекеттік және қоғамдық институттардың өзара ықпалы.

Ақпараттық жүйе

Ақпарат саласындағы ұйымдар, бірлестіктер, мемлекеттік органдар, партиялар және олардың қызметі. Бұл бағытта әрекет ету еркіндігі мен ашықтық қамтамасыз етілуі қажет.

Аталған жүйелердің сапалы дамуына мемлекет пен құқық, қоғамдық ұйымдар мен партиялар, сондай-ақ демократияның жоғары деңгейі елеулі ықпал етеді.

Азаматтық қоғамның белгі-нысандары

  • Экономикалық, әлеуметтік және саяси құқықтар мен бостандықтардың нақты қамтамасыз етілуі.
  • Жариялылық пен ашықтық; азаматтардың ақпарат алуға, ішкі-сыртқы байланыстарға қатысуға және еркін жүріп-тұруға құқықтарының сақталуы.
  • Азаматтардың ұйымдар мен бірлестіктер құруға, өз мүдде-мақсаттарын іске асыруға және шетелдік ұқсас ұйымдармен байланыс орнатуға құқығы.
  • Жергілікті өзін-өзі басқарудың еркіндігі; мемлекеттің тікелей араласпауы және қажет болған жағдайда қолдау көрсетуі; жергілікті органдардың мемлекеттік құрылымдармен үйлесімді байланысы.
  • Толыққанды демократиялық орта қалыптасып, азаматтық қоғам болашақ құқықтық мемлекеттің әлеуметтік негізіне айналуы.

Қорытындылай айтқанда, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет қатар дамып, қайшылықтарды бейбіт әрі прогрестік жолмен реттеуге мүмкіндік беруі тиіс. Бұл бағыт ҚР Конституциясында да айқындалған.

Конституцияның 1-бабында негізгі қағида былай деп жарияланады: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары». (ҚР Конституциясы, 1995 ж.)

Азаматтық қоғамды дамытудың негізгі қағидалары

Құқықтар мен бостандықтарды сақтау

Адам мен азаматтың іргелі құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу және қорғау.

Эволюциялылық және кезеңділік

Қоғамдық өзгерістерді бірізді, кезең-кезеңімен жүргізу.

Жаһандық үрдістерді ескеру

Әлемдік даму динамикасын, әсіресе экономикалық саладағы өзгерістерді назарда ұстай отырып жаңғырту.

Заңның үстемдігі

Барлығының заң алдындағы теңдігі және құқық үстемдігін қамтамасыз ету.

Азаматтардың қатысуы

Мемлекет ісін басқаруға және қоғамдық маңызы бар міндеттерді шешуге азаматтар мен олардың өкілдерінің қатысуы.

Тең мүмкіндік

Демократиялық үдерістерге қатысу үшін азаматтарға тең жағдай жасау.

Демократиялық мәдениет

Азаматтарды жауапты, құқыққа құрметпен қарайтын мінез-құлық мәдениетіне тарту.

Ынтымақтастық мәдениеті

Билік пен қоғамның үндесуі мен әріптестікке бейімділігін күшейту.

Сонымен бірге азаматтардың бірлестіктері мен олардың құрылымдық бөлімшелерінің ешқайсысы да мемлекетпен қатынаста азаматтық бастамалардың бүкіл секторының мүддесін толық қамтып қорғай алмайтынын ескеру қажет. Сондықтан азаматтық қоғам әртүрлі институттардың теңгерімді дамуын талап етеді.

Құқықтық негіздер және негізгі құжаттар

Азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамасын әзірлеу және іске асыру мынадай құқықтық негіздерге сүйенеді:

  • Қазақстан Республикасының Конституциясы.

  • Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966 жылғы 16 желтоқсан; Қазақстан Республикасы 2005 жылғы 28 қарашада ратификациялаған).

  • Халықаралық еңбек ұйымының № 87 конвенциясы: Ассоциация бостандығы және ұйымдастыруға кіру құқығын қорғау (1948 жылғы 9 шілде; Қазақстан Республикасы 1999 жылғы 30 желтоқсанда ратификациялаған).

  • ҚР Президентінің 1997 жылғы 10 қазандағы «Қазақстан – 2030» Қазақстан халқына Жолдауы.

  • Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы (ҚР Президентінің 2001 жылғы 4 желтоқсандағы № 735 Жарлығымен бекітілген).

  • ҚР мемлекеттік сәйкестілігін қалыптастыру тұжырымдамасы (ҚР Президентінің 1996 жылғы 23 мамырдағы № 2995 өкімімен мақұлданған).

  • ҚР құқықтық саясат тұжырымдамасы (ҚР Президентінің 2002 жылғы 23 қыркүйектегі № 949 Жарлығымен мақұлданған).

  • ҚР үкіметтік емес ұйымдарын мемлекеттік қолдаудың тұжырымдамасы (ҚР Үкіметінің 2002 жылғы 23 қаңтардағы қаулысымен мақұлданған).