Ноғайлардың саяси ықпалы
Ноғайтанудағы өзекті түйіндер: тегі, құрамы және ұғымдардың дәлдігі
Ноғайтану ғылымында ноғайлардың тегі мен этникалық (ру-тайпалық) құрамы туралы мәселе — негізгі тақырыптардың бірі. Осы уақытқа дейін бұл бағытта көптеген зерттеу жасалғанымен, әлі де толық ашылмаған тұстар жеткілікті.
“Ұлыс” туралы даулы түсіндірулер
Ғылыми әдебиетте Ноғай Ордасы ұлыстық қауымнан тұрды деген тұжырым орныққанымен, ол әртүрлі түсіндіріледі. Кейбір авторлар “ұлыс” ұғымын “тайпалық ұлыс”, яғни бір тайпаны біріктіретін құрылым ретінде қолданады. Енді бір зерттеушілер, керісінше, оны басшысы мұрагерлікпен тағайындалатын, “рулық негізде емес, феодалдық негізде біріккен бірлестік” ретінде қарастырады.
Дегенмен “ұлыс” ұғымын әлеуметтік емес, этникалық мәнде қолдану — дәлелдеуді аса қажет етпейтін қағида. Бірақ мәселенің өзегі мынада: араб әрпімен жазылған ноғай құжаттарының түпнұсқасында “ұлыс” сөзі кездеспейді. Бұл атауды мәскеулік және астрахандық аудармашылар этнонимді немесе әлеуметтік мәні бар “ел халқы”, “ел адамдары” сияқты ұғымдарды беру үшін енгізген болуы ықтимал. Мұнда аудармашылар Алтын Орда дәуіріндегі терминологиялық дағдыға сүйенген сияқты.
Аудармалардағы “ұлыс”: мағынасының ашылатын тұсы
“Улусы наши калмыки взяли”
“Халқымызды қалмақ алды”
“Каная князя улусы”
“Қанай бидің халқы”
“У нас животов нет, и лошадей нет, и улусов нет”
“Бізде мал да жоқ, ат та жоқ, ел де жоқ”
Бұл мысалдарда “ұлыс” атауы ноғайлардағы “ел” мағынасын беретінін аңғартады. Демек, “ел” — бір ғана тайпа емес, бірнеше тайпалық-әулеттік бірліктердің жиынтығы; олардың ішінде әлеуметтік иерархиясы бар күрделі құрылым болған.
Ел атаулары орыс аудармаларында “ру” сөзімен қатар қолданылған. Көбіне экзотикалық түрік-қыпшақ этнонимдерін түсіндіру мақсатында “қыпшақ руы”, “тама руы” сияқты үлгілер енгізілсе, ноғай тілдік қолданысында бұл атаулар “қыпшақ”, “тама” түрінде ғана берілген.
Этногенез туралы пікір алуандығы: оғыз, қыпшақ, “маңғыт” түйіні
Ноғайлардың арғы тегі туралы мәселе де қайшылықты пікірлерге толы. Л.Н. Гумилев ноғайлардың арғы тегін оғыздарға апарып телиді; дәлел ретінде оғыздардың бір кезеңде Жайық даласын мекендегенін алға тартады. Мұндай тұжырым мүлде негізсіз емес: ноғай деректерінен оғыздық дәстүрдің кейбір іздерін аңғаруға болады. Алайда оғыздардың саяси үстемдігі XI ғасырда аяқталғаны белгілі.
Оларды тарих сахнасынан ығыстырған қыпшақтардың XII ғасырдағы этникалық және саяси қалыптасуында оғыз ықпалы айқын болды. Бұл ықпал кейінгі ғасырларда қалыптаса бастаған ноғайлар дәуірімен салыстырғанда әлдеқайда күшті көрінеді.
Ноғай мен “татар” ұғымының қабаттасуы
Ноғай және татар этностарының арақатынасы да ғылымда әрқилы түсіндіріледі: бір зерттеушілер оларды бір-біріне қарсы қойса, басқалары бірлікте қарастырады. Мұндай айырмашылықты XIII–XVII ғасырлардағы “татар” ұғымының көпмәнділігімен түсіндіруге болады.
“Маңғыт” этнонимі: шатастырудың негізгі көзі
Ноғай этногенезін түсіндіруде “маңғыт” этнонимі ерекше шатасу тудырды. Кейбір тұжырымдар маңғыттарды моңғол-маңғұттармен теңестіріп, ноғай этносынан моңғолдық компонент іздеуге тырысады. Әдетте мұндай құрылым былайша сипатталады: маңғұттар Дешті-Қыпшаққа көшіп келіп түріктенді; бұл үдеріс XIII ғасырда беклербек Ноғайдың ұлысында жүрді; кейін олар төңірегіне қыпшақ тайпаларын топтастырып, “ноғай” атауы этносқа, Ордаға айналды.
Алайда ноғайлардың бабалары маңғұттардан шыққанын дәлелдейтін бірде-бір нақты дереккөз әзірге анықталмаған. Қазақстан мен Еділ бойына қанша моңғол отбасы көшіп келіп орныққаны жөнінде де нақты сандық мәлімет жоқ; ортағасырлық дереккөздер олардың далалық қыпшақтармен салыстырғанда аз болғанын атап өтеді. Көшпелі келімсектер Алтын Орда мен Шағатай ұлысы өмір сүрген алғашқы бір жарым ғасырда көпсанды қыпшақтармен ассимиляцияланып кетуі — табиғи құбылыс.
Сонымен бірге қыпшақтар бұрынғы рулық бөліністерін бірте-бірте ұмытып, өздері қоныстанған аймақтардың (моңғол тіліндегі “нутаг”) тайпа атауларын иемденді: маңғыт нутагында жүрген ел “маңғыт”, хонкраттар — “қоңырат”, найман — “найман”, керейттер — “керейт/керей” атала бастады.
Халық саны, ру-тайпалық құрам және этникалық алмасулар
Халық саны туралы мәселе де түрлі болжамдарға негіз болған. Мемлекеттік және елшілік құжаттарда адам саны стратегиялық мәлімет ретінде қарастырылғандықтан, Ордаға қарасты халық саны кейде асыра, кейде әдейі төмендетіліп көрсетілуі мүмкін. Есептеудің негізгі өлшемі — қару ұстап соғысқа қатыса алатын адамдардың саны.
Деректерді салыстыра отырып, Ноғай Ордасы күш-қуаты толысқан кезеңінде Еділ мен Есілдің, Кама мен Сырдария құярлығы аралығындағы аумақта шамамен 1,7 миллион адамды қамтығаны, ал тарихының соңына қарай Еділ–Жайық арасымен шектеліп, 120 мың адамға дейін төмендегені жөніндегі қорытынды жиі ұшырасады. Фольклорда мұндай сандық есеп көбіне “сансыз” сөзімен беріледі.
Ру-тайпалық карта: қозғалыс пен кірігу
Ноғай тарихының білгірі В.В. Трепавлов Ноғай Ордасына қараған 70 ру-тайпалық бірлестіктің кестесін ұсынады. Бұл мәліметтер Ноғай жұрты мен Қазақ хандығы құрамындағы ру-тайпалардың бір-біріне өтіп, алма-кезек кірігіп-ажырап отырғанын көрсетеді. Сондықтан Ш. Уәлихановтың ноғай мен қазақты туыстас халықтар деп бағалауы бүгінгі зерттеулерде де негізделе түседі.
Рулық-тайпалық құрылымға сүйенген көшпелі қоғам ретінде Ноғай Ордасындағы әлеуметтік жіктелу соңғы ортағасырлық көшпелілерге ортақ сипатта болды. Айырмашылық, негізінен, шаруашылық жүргізу тәсілдерінен туындады. Ноғай Ордасының әлеуметтік тарихын оның шаруашылық тарихынан бөле қарастыру мүмкін емес.
Шаруашылық негізі: көшпелі мал шаруашылығы және маусымдық көші-қон
Ноғайлар көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандықтан, олардың экономикасы Дешті-Қыпшақ кеңістігінде маусымдық жайылымдарға сәйкес көшіп-қонуға негізделді. Кейбір сыртқы зерттеушілер мұны “қаңғыбастық” ретінде түсіндіруге бейім болды. Ал шын мәнінде ноғай тіліндегі “Отан” ұғымының баламаларының бірі “жайлау-қыстау жері” мағынасында қолданылады. Бұл дәстүр қазақтардың жайлау, күздеу, қыстау, көктеу жүйесімен мазмұндас.
Аймақ және табиғи орта
Ноғай Ордасы Еділ құярлығы, Еділ–Жайық арасы, Батыс және ішінара Орталық Қазақстанды қамтыған орасан кең далада орналасты. Бұл кеңістікте шөптесін өсімдіктер мен аласа бұталар басым болып, орман сирек кездесті; өзен аңғарларында тоғайлар өсті. Мұндай табиғи орта көшпелі мал шаруашылығына өте қолайлы еді.
Мал құрамы және әл-ауқат өлшемі
Деректер ноғай малының ірі, күшті әрі төзімді болғанын айтады: түйелердің көбі айыр өркешті, бір өркешті нарлар сирек ұшырасқан. Жылқыны үйірімен ұстау кең тарады: бір үйірде шамамен он биеге бір асыл тұқымды айғыр қосылып, үйірлер 100–150 басқа дейінгі табындарға біріктірілген.
Әлеуметтік айырмашылық мал саны арқылы да көрінді: кедей шаруашылықтар 1 жылқы, 1 сиыр, 6–7 қоймен шектелуі мүмкін болса, 50 бас мал өзін-өзі қамтамасыз етуге жететін деңгей саналды. 500 бас малы барлар дәулетті, мың және одан көп малы барлар бай есептелді. Кейбір деректерде төрт жүз мың басқа дейін малы болған мырзалар аталады.
Қыс — ең ауыр маусым
Көшпелілер үшін ең қиын әрі шығынды мезгіл қыс болды. Шығыс Дешті-Қыпшақта қыс орташа алты айға созылып, боран мен көктайғақ мал басын кемітіп, шаруашылыққа ауыр соққы беретін. Қар қалың түсіп, жұқпалы ауру немесе ішкі қақтығыс қосылса, қоғам апатқа тірелуі мүмкін еді. Наурыз айының қатқақ, құбылмалы ауа райы да малға да, адамға да салмақ түсірген. Осыдан “наурыз өтті — бәле кетті” мәтелі қалыптасқан.
Ноғай Ордасында қыстаудың жағдайын алдын ала қамдау дәстүрлері орнықты болды. Көшпелі өмір салты амалсыздықтың нәтижесі болғанымен, ноғай қоғамында ол жоғары бағаланған.
Қосалқы кәсіптер: аңшылық, балықшылық, қолөнер және егіншілік
Аңшылықтың үш үлгісі
Мал шаруашылығымен қатар аңшылық пен балық аулау да маңызды орын алды. Дешті-Қыпшақта аңшылықтың үш түрі айқындалған: қаумалап аулау (киік, ақбөкен), ит жүгірту және құс салу. Ноғайлар осының үшеуін де қолданған. Киік аулаудың пайдасы көп болды: қыста уақытты тиімді өткізу, жасақшылардың жауынгерлік машығын шыңдау, азық қорын толықтыру.
Құс салу көбіне ақсүйектерге тән кәсіп саналды: алғыр қыранды қолға түсіру қиын, ал оны күтімдеп баптау қымбатқа түсетін.
Балықшылықтың күшеюі және шектеулер
Ноғайлардың Астрахань төңірегіне топтасуымен балық аулау біртіндеп маңызды кәсіпке айналды. Бұлғақ, күйзеліс кезеңдерінде балықшылық қыс уақытындағы негізгі күнкөріс көзіне дейін көтерілді; кейде кептірілген балық ұнын нан орнына тұтынғаны да айтылады.
Дегенмен ноғайлар Еділдің ойықтарын өз даласындай еркін пайдалана алмады: Астраханьдағы орыс тұрғындарының көбеюі бәсекені күшейтті, ал воеводалар балық аулаудың қала кірісіне нұқсан келтірмеуін қатаң бақылап отырды. Еділ мен Жайықта, әсіресе, бекіре тектес ірі балықтарды аулау маңызды саналды; ноғайлардың кей әдістерін астрахандық балықшылар тез меңгеріп алған.
Қолөнер мен егіншілік: “үй деңгейіндегі” даму
Тарихи әдебиетте ноғайларда қолөнер дамымады деген пікір жиі айтылады; мұны қалалардың болмауымен байланыстырады. Алайда тұтастай алғанда қолөнер баяу болса да дамыған, көбіне “қалыптасу деңгейінде”, “үй жағдайындағы деңгейде” қалған деуге негіз бар.
Орыс және батыс саяхатшылары ноғайлар арасында егіншіліктің болғанына да куәлік етеді. Бірақ егіншілік, негізінен, қосалқы шаруашылық деңгейінде дамыды: арпа, сұлы сияқты дақылдар қыстау маңындағы шағын жерге үстірт жыртылып егілген де, ерекше күтімсіз күзде жиналған. Мұндай тәсіл көп еңбек сұрамағанымен, өнімділігі де жоғары болмаған.
Арпадан өзге бақша дақылдары да егілгені көрінеді. Дегенмен егіншілік тұрақты кәсіпке айнала алмады: жұт пен күйзеліс кезінде егіс көлемі ұлғайса, көшпелі шаруашылық оңалған шақта қайта қысқарып отырған. Егіншілікпен көбірек айналысқан кедейленген топ “тумақ” аталған; бұл қазақтағы “жатақ” ұғымына жақын. Уақыт өте тумақтардың бір бөлігі орыстармен араласып, аралас некеден туғандар ерекше әлеуметтік топ ретінде қалыптасып, XVII ғасырда (орысша “болдырь”) дон казактарының этникалық құрамында елеулі рөл атқарғаны айтылады.
Сауда және айырбас: көшпелі экономиканың өмірлік арнасы
Көшпелі мал шаруашылығы үстемдік еткен Ноғай Ордасы үшін көрші отырықшы халықтардан егіншілік және қолөнер өнімдерін алу — өмірлік қажеттілік болды. Қоршаған мемлекеттердің жағдайында материалдық қажеттілікті тек жаулап алу немесе жортуыл олжалары арқылы тұрақты өтеу мүмкін емес еді. Сондықтан айырбас сауда негізгі тетікке айналды.
Ноғай керуендері елшілікке барған би мен мырзаларға ілесіп, төңіректегі көптеген елге қатынаған. Шығыс Дешті-Қыпшақтағы көне керуен жолдарының бойында орналасуы сауданың дамуына қолайлы әсер етті: таптаурын жолдар тек айырбас үшін емес, транзиттік керуендерден салық жинау үшін де пайдаланылды.
Алым-салық тәртібі
XVI ғасырдың ортасына дейін Алтын Орда дәуірінен қалған “тоғыз” түріндегі алым дәстүрі сақталған: түсімнің үштен бірі бидің пайдасына, үштен бірі қазынаға, үштен бірі қызметші қарашыларға берілген. XVII ғасырдың басында кейбір жағдайда Ноғай мырзалары Бұхараға мал айдаған отандастарынан 500 қой, ал бұқаралық саудагерлерден мың кез мата алым ретінде алғаны айтылады.
Сауда орталықтары мен бағыттары
Ноғай Ордасындағы ірі сауда орталығы — Жайық бойындағы Сарайшық қаласы. Сауда керуендері мен мал табындары Дешті-Қыпшақ арқылы бұрыннан белгілі жолдармен қозғалды. Батыс аймақтар арқылы Азак, Маджар жеріне Сарай арқылы өтетін бағыттар да қолданылған.
Ноғай–орыс байланыстарының негізгі жолдары (XVI–XVII ғғ.)
Қазан жолы (негізгі)
Самара – Қазан – Нижний Новгород – Владимир – Мәскеу. Мәскеу үкіметі елшілер мен саудагерлердің көбіне осы бағытпен келуін талап еткен.
Ордабазар жолы
Переволок – Дон – Воронеж құярлығы – Ряжск – Рязань – Мәскеу. Кейін бұл жүйеден Үлкен Саратов жолы тармақталған.
Ресейдің Еділ бойын жаулап алуымен шекараның түйісуі жаңа ынтымақтастық мүмкіндіктерін ашты. Ноғай керуендері көбіне патшалық шақыру грамотасын алғаннан кейін ғана Ресей қалаларына қарай қозғалған.
Экспорттағы басты тауар: жылқы
Орыстар үшін ноғайлардың ең өтімді тауары — жылқы болды. Далалық жылқылар арғымақ, жорға, мініс және шаруа жылқылары деп бөлініп, саудада жасы мен күйі қатаң ескерілген. Кейбір бақылаулар бойынша XVI ғасырдың алғашқы жартысында бір жылқының құны орыс базарларында 1,5–2 рубль аралығында болған.
XVII ғасырдың екінші жартысында ноғайлар үшін жылқыны Қырым мен Азовқа айдау тиімдірек бола бастады: ақшасы мол орта жаңа жылқы тұқымдарына сұранысты күшейтті. Қалай болғанда да, екі ғасыр бойы Ресейге жылқы айдаған ноғайлар орыс атты әскерінің қалыптасуына елеулі үлес қосты. Мұнда тарихи парадокс бар: бұл қызмет ноғайлардың өз әскери әлеуетін де күшейте түсті.
Отырықшылық нышандарының күшеюі
1635 жылғы кедендік алымға қатысты тізімдерде ноғайлар өткізген тауарлар арасында жылқы, сиыр, қой, сүт, күйдірілген май, балық сияқты атаулар кездеседі. Ал екі ғасыр өткенде Қырым ноғайларының саудасында арпа, тары, май, бал, балауыз, жүн, тері, қозы және басқа да өнімдер көбірек аталады. Бұл уақыт өте ноғайлар арасында отырықшы-егіншілік элементтерінің арта түскенін аңғартады.
Ноғай қолөнері өнімдерінің түрі шектеулі болғанымен, сырт аймақтарда сұранысқа ие тауарлар да аз болмаған. Солардың қатарында мал мен аң терілерінен тігілген тұлыптар ерекше бағаланған.