Педагогикалық зерттеулер әдістері
Педагогикалық зерттеу: негізгі ұғымдар мен әдістер
Бұл мәтін педагогикалық зерттеуде қолданылатын ұғымдарды, бақылау түрлерін, деректерді талдау тәсілдерін және нәтижені сынау мен енгізу кезеңдерін жинақтап түсіндіреді. Мақсат — зерттеу тілін біріздендіру, ұғымдардың мағынасын нақтылау және тәжірибеде қолдануды жеңілдету.
Негізгі идея
Зерттеудің белгіленген ұстанымы және тұжырымдамалық өзегі.
Мақсат
Жоспарланған, өлшенетін нәтиже.
Мәселе
Арнайы ғылыми тексерусіз дәл жауап беру қиын, шешімді қажет ететін өзекті сұрақ.
Қарама-қайшылық
Дамудың қозғаушы күші; зерттеу нысанындағы қарама-қарсы тараптардың арақатынасы.
Зерттеудің құрылымы: нысан, зат, көздер
Зерттеу нысаны
Мәселелік жағдай туындататын үдеріс немесе құбылыс.
Зерттеу заты
Нысан шеңберіндегі нақты қарастырылатын бөлік: белгілі бір қасиет, қасиеттердің өзара байланысы немесе сол қасиеттердің жағдайларға тәуелділігі.
Зерттеу көздері
- ғылыми және арнайы әдебиеттер;
- мұражай құжаттары және архив материалдары;
- орындалған жұмыстардың қорытындылары мен есептері.
Әдістемелік және теориялық негіз
Зерттеуге арқау болатын негізгі теориялар, әдістемелік қағидалар мен ережелер жиынтығы.
Ғылыми болжам және жаңалық
Ғылыми болжам (гипотеза)
Құбылыстар байланысы немесе себептері туралы алдын ала қорытынды. Ол толық дәлелденген деп есептелмейді және тәжірибе арқылы тексерілуі тиіс.
Жалпы болжамнан дара, нақты және бөлшек болжамдар тарайды.
Ғылыми жаңалық
Бұрын зерттелмеген, енгізілмеген тың қорытынды немесе жаңа нәтижелер.
Маңызды талап
Болжамдағы пікірлердің дұрыстығы міндетті түрде тәжірибелік деректер арқылы дәлелденуі керек.
Зерттеу жоспары, кезеңдері және енгізу
Мәселені нақтылау
Зерттеудің табысты болуы үшін мақсаттар мен міндеттерді анық, өлшенетін және түсінікті түрде тұжырымдау қажет. Бұл орындалмаса, түпкі мақсатқа жетуді және жоспарланған нәтижелердің алынғанын бағалау қиындайды.
Міндеттер
Зерттеуді ұйымдастыру мен жүргізудің басынан аяғына дейінгі дәйекті қадамдар жүйесі.
Жоспар мен бағдарлама
Дәлелді жауап алу үшін тәжірибені жүзеге асырудың жоспары мен бағдарламасы жасалады. Құжатта, әдетте, негізгі кезеңдер, олардың дәйектілігі, орындалу мерзімі және күтілетін нәтижелер көрсетіледі.
Нәтижені сынау және енгізу
Кез келген ғылыми-зерттеудің қорытынды кезеңі: алынған нәтижелерді тәжірибеде тексеру, бағалау және оқу-тәрбие үдерісіне енгізу.
Нақтылық және негізделгендік
Жұмыстың теориялық және тәжірибелік маңыздылығын айқындайтын негізгі сапа талаптары.
Бақылау: түрлері және қолданылуы
Бақылау — зерттеушінің педагогикалық құбылыстарды мақсатты түрде қадағалап, дерек жинауы. Төменде педагогикалық зерттеулерде жиі кездесетін бақылау түрлері берілген.
Арнайы бақылау
Құбылыстың «суретін» талдамалы түрде қарастыруға әкелетін бақылау.
Ашық бақылау
Зерттеушіге құбылыстың барлық қырын қамтуға мүмкіндік береді, бірақ зерттеушінің қатысуы бақылау жағдайына ықпал етуі мүмкін.
Жабық бақылау
Жасырын бақылау үдерісі; қатысушылар бақылаудың жүргізіліп жатқанын толық білмеуі мүмкін.
Тікелей бақылау
Бақылаушы деректерді көріп, сол мезетте тіркейді.
Орталанған бақылау
Нысанның өзі емес, оның нәтижесі (ізі, өнімі, қорытындысы) бақыланады.
Үздіксіз бақылау
Құбылыс тұтас ағымда жүріп, уақыт интервалы қысқа болғанда тиімді.
Кесімді бақылау
Үзілмелі бақылау; объект белгілі уақыт кезеңдерінде қайта-қайта қадағаланады.
Уақыты озған бақылау
Белгілі бір уақыт аралығында жүргізіледі; педагогикалық үдерістің қорытындысын қашықтан бақылауды да қамтуы мүмкін.
Дидактикалық және жеке әдістемелік бақылау
Дидактикалық бақылауда нысан ретінде оқыту үдерісі тұтас қарастырылады. Ал жеке әдістемелік бақылауда нақты пән бойынша нақты оқу үдерісі ғылыми қабылдау нысаны бола алады.
Монографиялық және іздеушілік бақылау
Монографиялық бақылау өзара байланысқан көптеген құбылыстарды қамтып, олардың дамуы мен өзара ықпалын талдайды. Іздеушілік бақылау зерттеуші назар аударған деректерді табуға бағытталады және көбіне бірегей жағдайларда қолданылады.
Өз-өзін бақылау
Адамның өз әрекеті мен күйін жүйелі түрде бақылап, тіркеуі.
Сауал, сұхбат және құжатпен жұмыс
Ашық сауал
Жауаптардың сипаты, саны, түрі мен формасы алдын ала шектелмейді.
Сауалдар және сауалнама
Сауал — респондент туралы мәлімет алуға арналған сұрақтар парағы. Сауалнама — сауал арқылы көпшілік материал жинаудың әдісі.
Сұхбат
Ауызша сұрау арқылы ақпарат алу тәсілі.
Сұхбаттасу (қалыптасқан сұхбат)
Алдын ала дайындалған, белгілі тәртіппен қойылатын сұрақтарға сүйенетін әңгіме түрі.
Қалыпты сұхбат
Сұрақтар алдын ала ойластырылғанымен, әңгіме барысында құрастыруы мен ұсынылу тәртібі өзгеруі мүмкін.
Құжатты сұхбат
Деректер мен оқиғаларды нақтылауға бағытталған сұхбат.
Құжаттармен танысу
Оқу үдерісін ұйымдастырудың қалыптасқан тәжірибесін сипаттайтын объективті деректермен зерттеушіні қамтамасыз ететін әдіс.
Контент-талдау
Мәтіндер мен сөздік хабарламаларда кездесетін ақпарат сипаттамаларын анықтау және бағалау әдісі.
Пікір сұхбат
Адамдардың белгілі бір құбылысқа қатынасын анықтауға бағытталған сұхбат түрі.
Педагогикалық тәжірибені зерттеу және жинақтау форматтары
Озық педагогикалық тәжірибені зерттеу
Мұғалімнің педагогикалық қызметін айқындауға көмектесетін, кәсіби шеберлік деңгейін бағалау мен анықтауға бағытталған тәсілдер жиынтығы.
Дөңгелек үстел
Белгіленген мәселе бойынша пікір алмасуға негізделген тәжірибені зерттеу түрі.
Конференция
Тәжірибені зерттеу және жинақтау форматы: мұғалімдер әдебиеттерді оқып, өз тәжірибесін және әріптестерінің тәжірибесін ұсынады.
Шығармашылық семинарлар
Алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибелер талқыланатын формат.
Педагогикалық оқулар және экспедициялар
Педагогикалық оқулар жоғары жинақтау деңгейін және эмпириялық тәжірибені терең талдауды талап етеді. Педагогикалық экспедициялар белгілі мәселе бойынша қысқа мерзімде көптеген мектептерді (немесе тәрбие мекемелерін) қамтып, нақты материал жинауға бағытталады.
Педагогикалық тәжірибе
Әдістер мен тәсілдерді арнайы ұйымдастырылған тексеру арқылы олардың педагогикалық тиімділігін анықтау.
Психологиялық-диагностикалық және бағалау әдістері
Диагностикалық әдістерді таңдау зерттеудің мақсатына, міндеттеріне, болжамына және мәселенің нақты күйіне тәуелді. Көбіне арнайы әдістер кешені қолданылады.
Тест жүргізу
Жеке тұлғаның психологиялық қасиеттерін, сондай-ақ білім, дағды және іскерлікті салыстырмалы көрсеткіштер арқылы өлшейтін стандартталған тапсырмалар әдісі.
Рейтинг
Білікті сарапшылар көмегімен жеке тұлғаның қасиеттерін белгіленген шкала бойынша бағалау тәсілі; құбылыстарды субъективті бағалауға да қолданылады.
Өзін-өзі бағалау әдісі
Адамға өз мүмкіндіктерін, қасиеттерін және өзгелер арасындағы орнын анықтауға көмектесетін тәсіл.
Тәуелсіз мінездемелерді жинақтау
Зерттелетін тұлғаға әртүрлі адамдардың баға беруі арқылы қорытынды жасауға мүмкіндік беретін әдіс.
Мінездемелерді талдап қорыту
Түрлі мінездемелерді салыстырып, жинақтау барысында кездейсоқ және маңызы төмен тұжырымдарды алып тастауға бағытталған жұмыс.
Педагогикалық жағдайлар
Белгілі бір жағдайда дұрыс шешім қабылдау арқылы адамның қабілетін анықтауға арналған әдіс.
Әлеуметтік өлшем және өзара әрекетті талдау
Әлеуметтік өлшем (социометрия)
Топтағы тұлғааралық қатынастардың сандық және графикалық құрылымын анықтайтын әлеуметтік-психологиялық әдіс; мүшелердің бірін-бірі таңдау саны мен ерекшелігін талдайды.
Өзара әрекетті талдау
Мінез-құлықтың ішкі көрінісі, коммуникация, ақпарат алмасу, келісу мен келіспеушілік, ұжым мен жеке тұлғаға қатынас сияқты құбылыстарды зерттеуге көмектесетін бақылау түрі.
Деректерді өңдеу және математикалық статистика
Деректерді таңдамалы тағайындау
Өлшем нәтижелерін (немесе психикалық диагностика нәтижелерін) ең кішісінен ең үлкеніне қарай реттеп орналастыру.
Деректі талдау
Алынған шамаларды өңдеуге негізделген процедуралар мен математикалық статистика әдістері.
Орта арифметикалық
Көрсеткіштердің орташа мәні.
Медиана
Таңдаманы көрсеткіш бойынша екіге тең бөлетін мән.
Мода
Таңдауда ең жиі кездесетін сандық мән.
Дисперсия
Жеке мәндердің орта көрсеткіштен ауытқуын сипаттайтын статистикалық көрсеткіш.
Дисперсионалды талдау
Зерттелетін нысанға қатысты кездейсоқ шамалардың дисперсиясын анықтауға сүйенетін математикалық-статистикалық талдау әдістері жиынтығы.
Регрессиялық талдау
Көптеген айнымалылар арасындағы байланысты сипаттауға және реттеуге көмектесетін математикалық статистика әдісі.
Түзете сәйкестендіру талдауы
Түзету коэффициенттерін анықтауға негізделген математикалық-статистикалық талдау әдісі.
Статистикалық өңдеу: екі деңгей
- Алғашқы өңдеу: өлшем нәтижелерін тікелей сипаттайтын көрсеткіштерді шығару.
- Екінші өңдеу: бастапқы деректердегі жасырын статистикалық заңдылықтарды айқындау.
Теориялық және эмпириялық зерттеулер
Теориялық зерттеулер
Әдебиетке шолу және сын; мәселені шешуде автордың теориялық болжамын бағыттайтын талдаулар.
Шолу және шолу-талдамалы зерттеу
Тақырып бойынша әдебиетті таңдау, оқу және материал мазмұнын жүйелі талдау. Тиянақты, дәлелді сын мен қорытындылар ұсынуға бағытталады.
Эмпириялық суреттемелі және түсіндірмелі зерттеу
Суреттемелі зерттеу аз зерттелген нысандар немесе құбылыстар бойынша жаңа деректерді тәжірибелік жолмен алып, сипаттайды. Түсіндірмелі зерттеу жинақтау мен талдаумен қатар, алынған деректерге түсіндірме беруге бағытталады.
Үлгілеу
Педагогикалық үдеріс туралы теориялық модель құру: элементтер жүйесін, байланыстарын, қызметін және іске асу шарттарын айқындау.
Қорытынды ұстаным
Педагогикалық зерттеу сапасы ұғымдарды нақты анықтаудан, әдістерді мақсатқа сай таңдаудан, деректерді дұрыс өңдеуден және нәтижені тәжірибеде сынап, енгізуден құралады. Осы жүйелілік зерттеудің дәлдігін арттырып, оқу-тәрбие үдерісін жақсартуға мүмкіндік береді.