Қылмысқа қатысу, түрлері туралы қазақша реферат
Қылмысқа қатысу: ұғымы және практикалық маңызы
Қылмыстық құқықта қылмысқа қатысушылардың рөліне қарай мынадай негізгі санаттар ажыратылады: орындаушы, ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші. Мұндай бөліністің негізінде әр қатысушының қылмыс жасаудағы іс-әрекетінің мәні мен үлесі жатыр.
Қатысушыларды осылайша жіктеу: жауаптылықты дұрыс негіздеуге, әрекеттерді дұрыс саралауға және жаза тағайындау кезінде әркімнің ерекшелігін ескеруге мүмкіндік береді. Қылмысқа қатысудың түрлері мен оларға берілетін заңдық сипаттама ҚК-тің 28-бабында көзделген.
Ажырау өлшемі
Қатысу түрлері көбіне объективтік критерий бойынша, яғни әр адамның қосқан нақты әрекет үлесіне қарай айқындалады.
Түйін
Қылмысты тікелей жүзеге асыратын тұлға — орындаушы. Қалған қатысушылардың жауаптылығы көбіне орындаушы әрекетінің шегіне байланысты өрбиді.
Қатысушылардың негізгі түрлері
Орындаушыдан басқа да қылмысты ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші қылмысқа қатысушы ретінде танылады. Әрқайсысының рөлі бөлек болғанымен, құқықтық бағалау кезінде олардың қылмысқа қосқан үлесі және ықпал ету дәрежесі ескеріледі.
Орындаушы
Қылмысты тікелей жасайды немесе оны бірге жасап, тікелей қатысады.
Ұйымдастырушы
Қылмысты жоспарлайды, ұйымдастырады, орындалуына басшылық етеді.
Айдап салушы
Басқа адамды қылмыс жасауға көндіреді (азғыру, сатып алу, қорқыту және т.б.).
Көмектесуші
Кеңес береді, құрал ұсынады, кедергіні жояды немесе жасыруға алдын ала уәде етеді.
Орындаушы: қылмыстың өзегі
Қылмысты тікелей жасаған немесе оны жасауға басқа адамдармен (қоса орындаушылармен) бірге тікелей қатысқан адам орындаушы деп танылады. Сондай-ақ қылмыстық жауаптылыққа жатпайтын тұлғаларды (жасына, есі дұрыс еместігіне және басқа мән-жайларға байланысты) пайдаланып қылмыс жасаса да, ол адам орындаушы болып есептеледі.
Неге орындаушы басты тұлға?
Орындаушысыз қылмыс болмайды. Көп жағдайда өзге қатысушылардың тағдырын да орындаушының әрекеті айқындайды: егер орындаушының әрекеті қылмысқа дайындалу немесе оқталу сатысында тоқтаса, басқа қатысушылар да сол саты үшін жауап береді.
Ұйымдастырушы: басқару және үйлестіру
Қылмыс жасауды ұйымдастырған немесе оның орындалуына басшылық еткен адам ұйымдастырушы деп танылады. Сонымен бірге ұйымдасқан қылмыстық топты немесе қылмыстық қауымдастықты (қылмыстық ұйымды) құрған не оларға басшылық еткен тұлға да ұйымдастырушы болып есептеледі.
Ұйымдастырушы әдетте қатысушыларға әрекет үлесін бөліп береді, бағыт-бағдар береді, байланыстырып-үйлестіреді. Сондықтан ол қатысушылардың ішіндегі ең қауіпті тұлғалардың бірі ретінде бағаланады.
Айдап салушы: ниетке түрткі болу
Басқа адамды азғыру, сатып алу, қорқыту немесе өзге де тәсілдермен қылмыс жасауға көндірген адам айдап салушы деп танылады. Көп жағдайда қылмыстық ниеттің туындауына әсер ететін негізгі «түрткі» де осы айдап салушыдан бастау алады.
Арандату
Арандату — айдап салудың қоғамға қауіпті, шектен шыққан түрі ретінде қарастырылады.
Жалпы шақыру айдап салу емес
Қандай қылмыс екені нақтыланбай, белгісіз адамдар тобын қылмысқа жалпылама шақырудың өзі айдап салу болып саналмайды. Айдап салу үшін адамды нақты қылмысқа көндіру белгісі көрінуі керек.
Көмектесуші: жағдай жасау және жәрдемдесу
Кеңестерімен, нұсқауларымен, ақпарат беру арқылы, қылмыс жасауға арналған қару не құралдар ұсыну арқылы немесе кедергілерді жою арқылы қылмыстың жасалуына жәрдемдескен адам көмектесуші деп танылады. Сондай-ақ қылмыскерді, қаруды, қылмыс құралдарын, қылмыстың ізін не қылмыстық жолмен табылған заттарды сатып алуға немесе өткізуге алдын ала уәде берген тұлға да көмектесуші ретінде қарастырылады.
Көмектесудің екі қыры
Интеллектуалдық көмектесу
Қылмысты күні бұрын жасыруға уәде беріп, орындаушыға моральдық дем беру. Тіпті қылмыстан кейін уәдесінен айныса да, алдын ала уәде болғандықтан интеллектуалдық көмектесу орын алған деп бағаланады.
Айдап салудан айырмашылығы: айдап салушы қылмыс жасау ниеті жоқ адамды көндіреді, ал интеллектуалдық көмектесуші қылмысқа берік шешім қабылдаған адамға дем береді.
Әрекетпен көмектесу
Қылмысқа дайындалу немесе оны жасау барысында тікелей қолдау көрсету: құрал беру, ақпарат жеткізу, кедергілерді жою сияқты нақты әрекеттермен көрінеді.
Қорытынды ой
Қылмысқа қатысу институты әр тұлғаның қылмысқа қосқан үлесін әділ бағалауға бағытталған. Орындаушы қылмыстың негізгі өзегін құраса, ұйымдастырушы басқару мен үйлестіруді жүзеге асырады, айдап салушы ниетке түрткі болады, ал көмектесуші қылмыстың орындалуына қажетті жағдай қалыптастырады. Осы айырмашылықтар жауаптылықты нақтылап, құқықтық саралаудың дәлдігін қамтамасыз етеді.