Экономикалық қорғау
Бағалы қағаздар нарығын құру мен дамытудың экономикалық мәні
Бағалы қағаздар нарығын құру және дамыту шаруашылықты бір орталықтан қаржыландырудың тиімсіз жүйесін және салааралық қайта бөлуді өзгертуге мүмкіндік береді. Ол нарықтық құрылымдардың инвестицияға деген сұранысын қанағаттандырып, салааралық капитал ағынын реттеуші тетікке айналады, сондай-ақ ірі кәсіпорындар мен банктер қызметінің «барометрі» ретінде қызмет атқарады.
Нарықтың экономиканы көтерудегі рөлі
Бағалы қағаздар нарығы экономиканы көтеруге белгілі шаралар іске асқанда ғана нақты ықпал етеді. Атап айтқанда: тауар нарығын қалыптастыру, монополиясыздандыру, шағын кәсіпкерлікті қолдау және ақша айналысын нығайту.
Негізгі алғышарттар
- Тауар нарығын қалыптастыру
- Монополиясыздандыру
- Шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау
- Ақша айналысын нығайту
Биржалық сауда және капиталды нарықтық реттеу
Тауарлар мен қор құндылықтарының биржалық саудасы ресурстарды қорландырудың әкімшілік үлгісінен және капитал жұмсалымдарын бір орталықтан үлестіруден бас тартып, тауар және қаржы ағындарын нарықтық әдістермен реттеуге көшуге жағдай жасайды.
Акция шығару: жекешелендіру және өнеркәсіпті жандандыру құралы
Акцияларды шығару мемлекеттік мүлікті мемлекет иелігінен алудың негізгі құралдарының біріне айналып келеді. Сонымен қатар ол өнеркәсіпті жандандыру мен қайта құру барысында жеке және заңды тұлғалардың ақшалай табыстарын жұмылдырудың тиімді тетігі ретінде қарастырылады.
Қатысушылар алдындағы практикалық міндеттер
- Бағалы қағаздармен жасалатын операциялардың теориясы мен техникасын меңгеру
- Биржалық істі регламенттеуді үйрену
- Мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлеу және жекешелендіру тәжірибесін игеру
Нарықтың негізгі міндеті және делдалдардың орны
Бағалы қағаздар нарығының басты міндеті — бағалы қағаздарды сатушылар мен сатып алушыларды екі тарап үшін де қолайлы бағада табыстырып, инвестицияға жеткілікті қаражаттың толық жұмсалуын қамтамасыз ету.
Бұл міндеттерді бағалы қағаздар нарығында қызмет ететін делдалдардың — брокерлер мен инвестициялық дилерлердің қатысуынсыз шешу мүмкін емес. Нарықтың қандай жағдайда, қашан, қандай шартпен және қандай бағалы қағаз шығару қажет екенін іс жүзінде солар жақсы біледі.
Брокер
Сатушы мен сатып алушыны кездестіріп, жасалған мәміле үшін комиссиялық ақы алады.
Инвестициялық дилер
Бағалы қағаздарды өз есебінен және өз атынан сатып алып, кейін қайта сатады. Қайта сатудан түскен түсім — оның пайдасы.
Брокерлік және дилерлік операцияларды жүзеге асыратын ірі инвестициялық компаниялар ішкі бағалы қағаздар нарығының негізгі тұлғалары болып саналады.
Қазақстандағы қор нарығының қағидалары және институционалдық талаптар
Қазақстан Республикасының заңнамасында көрініс тапқан бағалы қағаздар нарығының негізгі идеологиясы бірнеше маңызды қағидаға сүйенеді.
Негізгі қағидалар
- Әрбір әлеуетті инвестор үшін бағалы қағаздарды эмиссиялаудың барлық түрі бойынша толық әрі дәл ақпараттың қолжетімді болуы
- Нарық қатысушыларының (инвестициялық фирмалар, қор биржалары, тауар биржаларының қор бөлімдері, брокерлік фирмалар және т.б.) біліктілігі
Осы ұйымдардың кәсіби сапасына қойылатын талаптардың маңызы арта түседі: инвестициялық қор ретінде құрылатын кез келген заңды тұлғаның штатында бағалы қағаздармен жұмыс істей алатын маман болуы міндетті. Ол бастапқы және қайталама нарықтардың дамуы туралы жүйелі түрде хабардар болуы тиіс.
Нарықты объективті реттеу үшін қажет байланыстар
Қазақстанда нарықты объективті түрде реттеу үшін бағалы қағаздар нарығы мына бағыттармен тікелей байланысты болуы қажет: мемлекеттік сектор кәсіпорындарын, қалыптасып келе жатқан шағын және орта бизнесті қаржыландыру; үкімет бюджетінің тапшылығын жабуға ресурс іздестіру; азаматтарға бағалы қағаздарды сатып алу және сату мүмкіндігін беретін жекешелендіру стратегиясы; сондай-ақ ақша массасын бақылауда Ұлттық банк қолданатын жанама механизмдерді қалыптастыру.
Әлемдік тәжірибе және білімді тарату қажеттігі
Біздің экономикалық жағдайымызда және әлемдік нарыққа кірігуімізде ең өзекті мәселенің бірі — әлемдегі бағалы қағаздар нарығына қатысты жинақталған тәжірибені жүйелі түрде оқып-үйрену және оны кәсіби ортаға жеткізу.
Қор нарығын мемлекеттік реттеу: мақсаттар мен құралдар
Қор нарығын мемлекеттік реттеудің қажеттігін әлемдік тәжірибе көрсетті. Әр елдің өзіндік ерекшеліктері ескерілгенімен, реттеудің формалары мен әдістеріне ортақ үлгі қалыптасқан. Қазақстанда енді қалыптасқан қор нарығы әзірге жеткіліксіз деңгейде реттелуде. Инвесторлардың мүддесін қорғайтын және нарықтың тұрақтылығын қамтамасыз ететін заңнамалық базаны жедел әзірлеу қажет.
Мемлекеттік ықпалдың негізгі мақсаттары
- Макроэкономикалық тепе-теңдікті қамтамасыз ету
- Нарықтық ортаның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету
- Нарық агенттерінің мүдделерін құқықтық және экономикалық қорғау
Құқықтық қорғау құралдары
- Бағалы қағаздарды әкімшілік-мемлекеттік тіркеу
- Кәсіби қатысушылардың қызметін лицензиялау және сертификаттау
- Нарыққа жіберу ережелері және шетелдік инвесторларды қатыстыру тәртібі
Экономикалық қорғау құралдары
- Бағалы қағаздармен жасалатын операциялар бойынша салықтық жеңілдіктер жүйесін жасау және қолдану
- Мемлекеттік бағалы қағаздар арқылы нарықтағы сұраныс пен ұсынысты реттеу
Өзін-өзі реттеу: тұрақты тәжірибе және тиімді құрал
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде инвестициялық бизнесті бақылауға және реттеуге мүмкіндік беретін заңдар мен арнайы органдардан бөлек, саланың ішінде өзін-өзі бақылау және өзін-өзі реттеу тетіктері қалыптасқан. Өзін-өзі реттеу, мемлекеттік реттеумен қатар, бағалы қағаздар саласындағы бизнес үшін тиімді құрал болып қала береді.
Өзін-өзі реттеудің екі негізгі элементі
- Стратегияны айқындайтын ұйымдар мәміле жасасу тәжірибесіне тікелей қатысады
- Өзін-өзі реттеуші ұйымдар негізінен қоғамдық бюджеттен емес, нарықтың өз қаражатынан қаржыландырылады
Бұл жүйе ұзақ уақыт бойы қалыптасып, тиімділігін сақтап келеді, өйткені ол нарыққа қатысушылардың тікелей экономикалық мүддесіне сай келеді.
Өзін-өзі реттеу көпжылдық тәжірибесінде нақты нарық талаптарын, жергілікті сұраныстарды, бизнес тәжірибесінің ерекшеліктерін, инвестицияларды қорғауды, кедендік, құқықтық және саяси талаптарды ескерудің маңызын көрсетті. Нәтижесінде әртүрлі деңгейдегі өзін-өзі реттеу модельдері қалыптасты.
Қорытынды қағида
Мемлекеттік және өзін-өзі реттеуші ұйымдардың өзара ынтымақтастығы — жүйенің өміршеңдігінің маңызды шарты. Мемлекеттік саясат, өзін-өзі реттеу қағидасын ескере отырып, осы саладағы жеке бастаманы қолдауға және бір мезгілде тиімді бақылау тетіктерін қалыптастыруға бағытталуы тиіс.