Әлеуметтік ынталандыру бағыты
Әлеуметтік саясат — адамдар мен қоғамның жан-жақты дамуына жағдай жасауға, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік топтардың құқықтық мәртебесін сақтауға және қолдауға бағытталған мемлекеттің кешенді шаралары. Оның түпкі мәні — азаматтардың әлеуметтік тұрғыдан қорғалуын қамтамасыз ету.
Қазақстанда нарықтық экономикаға тән, ғылыми және теориялық тұрғыдан негізделген әлеуметтік саясатты қалыптастыру үдерісі 1990-жылдардың басында күн тәртібіне шықты. Өтпелі кезеңде халықты әлеуметтік қорғау мемлекеттің ең өзекті міндеттерінің біріне айналды. Ел экономика мен әлеуметтік мәселелерді шешуге мүмкіндік беретін берік база құру үшін нарықтық даму жолына түсті, алайда бұл жол бірқатар күрделі объективті және субъективті қиындықтарды да алға шығарды.
Негізгі түйін
Ұлттық экономиканың дамуында адам факторы шешуші рөл атқарады. Сондықтан әлеуметтік қорғаудың тиімді жүйесін қалыптастыру — әлеуметтік саясаттың негізгі міндеті.
Өтпелі кезеңдегі әлеуметтік саясаттың басымдықтары
Әлеуметтік саладағы проблемаларды шешу және азаматтардың табыс деңгейіндегі теңгерімді қамтамасыз ету үшін әлеуметтік кепілдіктің түбегейлі жаңа жүйесі қажет болды. Бұл жүйе, ең алдымен, қоғамның әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтарын қорғауға бағытталды.
- Әлсіз топтарды қолдау: зейнеткерлер, мүгедектігі бар адамдар, көпбалалы отбасылар, оқушылар мен студенттер үшін мемлекеттік қолдау және әлеуметтік жәрдем тетіктерін күшейту.
- Қоғамдық капиталды нығайту: ғылымға, мәдениетке, білім беруге және денсаулық сақтауға мемлекеттік қолдауды жүйелеу.
- Жұмыссыздық тәуекелдері: жұмыссыздыққа байланысты әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ету.
- Өмір сапасы: тұрмыс деңгейін дамыған елдердің тұтыну стандарттарына жақындатуға бағытталған саясат жүргізу.
- Нарықтық сана: жас ұрпақта нарықтық ойлау мен жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру.
Сонымен қатар жұмыспен қамту мүмкіндіктерін кеңейту және мемлекеттік емес сектордың өсуі арқылы жеке адамның шынайы экономикалық еркіндігіне жол ашу маңызды болды. Алайда кеңестік кезеңнен қалған «мемлекет бәрін қамтамасыз етеді» деген күтім мінез-құлқы ұзақ уақыт бойы азаматтардың жеке бастамасына тежеу салды. Нарықтық қатынастарға сай мінез-құлық орныққан сайын, тұрмыс сапасының еңбек өнімділігі мен жеке белсенділікке тәуелді екені айқынырақ түсініле бастады.
Ортаңғы тап: тұрақтылық пен жаңғырудың тірегі
Өтпелі кезеңдегі әлеуметтік саясаттың аса маңызды мақсаттарының бірі — жаңа әлеуметтік-экономикалық мінез-құлықтың орнықтырушысы бола алатын ортаңғы тапты қалыптастыру. Ортаңғы тап — орта табысы бар, әдетте білім деңгейі жоғары, кәсіби дағдысы қалыптасқан, өмір сапасы мен әлеуметтік жауапкершілік үлгісін ұстайтын қоғам бөлігі.
1) Экономиканы қамтамасыз ету
Ұсақ меншік иелері мен кәсіпкерлер, фермерлер, коммерсанттар, жоғары білікті мамандар, инженер-техниктер және білікті жұмысшылар арқылы өндіріс пен технологиялық үдерістердің тұрақты жүруі қамтамасыз етіледі.
2) Басқару және тұрақтылық
Әртүрлі деңгейдегі басқарушылар, ұйымдар мен қоғамдық қозғалыстар көшбасшылары әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға және басқару сапасын арттыруға ықпал етеді.
3) Адам әлеуетін дамыту
Денсаулық, білім мен біліктілік, сондай-ақ рухани-адамгершілік құндылықтарды сақтау және күшейту арқылы қоғамның ұзақмерзімді мүмкіндігі кеңейеді.
Адам әлеуетінің негізгі өлшемдері
- Физиологиялық әлеует: денсаулық жағдайы.
- Зияткерлік әлеует: білім мен біліктілік деңгейі.
- Рухани әлеует: адамгершілік қағидалар мен құндылықтар.
Әлеуметтік қорғаудың негізгі бағыттары
Әлеуметтік қорғау жүйесі үш негізгі бағыт арқылы жүзеге асады: әлеуметтік ынталандыру, әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік бейімделу. Бұл бағыттар бірін-бірі толықтырып, экономикалық реформалардың әлеуметтік салдарын жұмсартуға және азаматтардың өмір сапасын қорғауға қызмет етеді.
1) Әлеуметтік ынталандыру
Бұл бағыт барлық әлеуметтік топтардың өз мүддесін білдіруіне, өз әл-ауқатына қатысты мәселелерді шешуге қатысуына мүмкіндік беретін жағдай жасауды көздейді. Нәтижесінде халықтың, ұйымдардың және отбасылардың өзін-өзі дамытуға деген ішкі күші жанданады. Ынталандыру стратегиясы экономиканы реформалаудың маңызды ресурс көзі ретінде экономикалық саясатты қолдайды.
2) Әлеуметтік қамсыздандыру
Бұл бағыт әлеуметтік кепілдіктер беруге және мемлекеттің қолдауына мұқтаж топтарды қорғауға бағдарланады. Оның мақсаты — экономикалық саясаттың келеңсіз салдарын азайтып, экономикалық тиімділік пен әлеуметтік әділеттілікті үйлестіру.
3) Әлеуметтік бейімделу
Бұл бағыт әртүрлі әлеуметтік топтарға, әсіресе экономикалық орта тез өзгеретін кезеңде, нақты жағдайды ескеріп өз әл-ауқатын қалыптастырудың тиімді нұсқаларын таңдауға жағдай туғызады. Өтпелі кезеңде ынталандыру бағытының рөлі ерекше күшейеді, өйткені ол әлеуметтік саясат құралдары арқылы экономиканы реформалауға нақты қолдау береді.
Әлеуметтік саясаттың міндеттері және тиімді тетіктер
Әлеуметтік қорғау жүйесі — экономиканы мемлекеттік реттеудің маңызды бағыты. Ол қоғамның тұрмыс деңгейін көтеруге және тұрақты даму үшін қажетті әлеуметтік жағдайлар қалыптастыруға мүмкіндік беретін құрал. Парасатты әрі теңгерімді әлеуметтік саясатсыз әлеуметтік қайшылықтарды бәсеңдету қиын.
Негізгі міндеттер
- 1 Азаматтарды әлеуметтік қорғауды іске асыру және олардың негізгі әлеуметтік-экономикалық құқықтарын қамтамасыз ету.
- 2 Әрбір адамның және тұтастай қоғамның тұрмыстық ахуалын жақсартуға жағдай жасау.
- 3 Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту; оның өнімдері мен қызметтері өмір сүру сапасын қамтамасыз етуі тиіс.
- 4 Қоғамдық өндіріске қатысуды ынталандыратын экономикалық мотивация қалыптастыру.
- 5 Адамның жан-жақты дамуы үшін қажеттіліктер жүйесін дамыту және ерікті еңбекке араласу мүмкіндіктерін кеңейту.
Сарапшылар әлеуметтік саясатты шартты түрде екі өзара байланысты блокқа бөледі. Бірінші блок — халықты әлеуметтік қорғау және қолдау, сондай-ақ өмір сүру деңгейіне ықпал ететін коммерциялық емес институттарды дамыту. Екінші блок — азаматтарды тауармен, тұрғын үймен, әлеуметтік инфрақұрылым қызметтерімен, жұмыс орындарымен және қажетті табыспен қамтамасыз етуге бағытталған шешімдер мен іс-шаралар жиынтығы.
ХЕҰ ұстанымы: әлеуметтік қорғау жүйесінің құрамдас бөліктері
Қазақстан мүше болып табылатын Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) анықтамасына сәйкес, әлеуметтік қорғау жүйесі төмендегі шаралар кешенін қамтиды:
Еңбекке ынталандыру
Тұрақты, ақылы еңбекке ынталандыратын жағдайларды қалыптастыру.
Әлеуметтік қатерлердің алдын алу
Қатер туған жағдайда әлеуметтік сақтандыру арқылы жоғалған табыстың бір бөлігін өтеу.
Әлсіз топтарға әлеуметтік көмек
Сақтандыру жүйесіне толық қатыспайтын топтарды мақсатты қолдау.
Негізгі қызметтерге қолжетімділік
Білім беру мен медициналық көмек сияқты базалық қызметтерге тең қол жеткізу.
Әлеуметтік саясаттың ұзақмерзімді тиімділігі әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономиканы қалыптастырумен тікелей байланысты. Бұл өз кезегінде тұрмыс деңгейінің төмендеуіне жол бермей, қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Назарбаев Н.Ә. Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Астана, 2012 жылғы 27 қаңтар.
- 2. Қазақстан Республикасындағы халықты әлеуметтік қорғау тұжырымдамасы. Егеменді Қазақстан, 2001 жылғы 21 тамыз.
- 3. Баймуратов У. Социальная экономика: Соч.: В 7 т. Алматы: Экономика, 2005. Т. 4. 320 б.
- 4. Райханұлы Қ. Әлеуметтік саладағы экономикалық қауіпсіздік. Ақиқат, 2007.
- 5. Габдуалиева Р.С., Муханова Р.Г. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттары. Ғылым және білім, 2009, № 2, 95–98-бб.