Материктің шеткі нүктелері солтүстікте
Африка — Жер шарындағы көлемі жағынан Еуразиядан кейінгі екінші үлкен материк. Оған қарасты аралдарды қоса есептегендегі ауданы — 30,3 млн км², аралдарсыз — 29,2 млн км². Африканың ең үлкен аралы — Мадагаскар.
Ғалымдардың жорамалдауынша, «Африка» атауы материктің солтүстігіндегі өңірлердің бірінде өмір сүрген афригия деп аталатын бербер тайпасының атынан шыққан.
Африканың географиялық орны
Африка материгі Еуразиямен тығыз байланысты: оларды тек Қызыл теңіз бен Жерорта теңізі бөліп тұр. Африка мен Еуразия Шығыс жарты шардағы біртұтас құрлық массивін құрайды, ал басқа материктерден оларды мұхиттардың орасан зор кеңістіктері ажыратады.
Материктің шеткі нүктелері: солтүстікте — Эль-Абьяд мүйісі (37°20′ с.е.), оңтүстікте — Игольный мүйісі (34°52′ о.е.). Африка солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 8000 км созылып жатыр.
Материктің ең жалпақ бөлігі экватордан солтүстікке қарай 10° пен 16° аралығында орналасқан. Бұл белдеуде Африка Альмади мүйісінен (17°33′ б.б.) Хафун мүйісіне (51°24′ ш.б.) дейін созылып, ені 7500 км-ге жетеді.
Аралдар мен жағалау ерекшеліктері
Африка жағалауында аралдар көп емес. Ең ірісі — Мадагаскар.
Үнді мұхитындағы аралдар
- Сокотра
- Занзибар
- Пемба
- Мафия
- Комор аралдары
- Маскарен аралдары
Бұл аралдардың басым бөлігі материктік текті және құрлыққа жақын орналасқан.
Атлант мұхитындағы аралдар
- Мадейра
- Канар аралдары
- Жасыл Мүйіс (Кабо-Верде)
- Масиас-Нгема-Бийого
- Принсипи
- Сан-Томе
- Аннобон
Мұнда материктік те, вулкандық текті аралдар да кездеседі.
Географиялық орнының табиғатқа әсері
Африканың экватордың екі қапталында, негізінен тропиктік-экваторлық белдеулерде орналасуы жоғары температураның басым болуына ықпал етеді. Ал ішкі бөліктерінің тұйықтығы мен жағалаудың аз тілімденуі материкке тән континенттілікті күшейтеді.
Жер бедерінің салыстырмалы түрде тегіс болуы және географиялық орны зоналылықтың айқын көрінуіне жағдай жасайды: экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай табиғат жағдайлары ұқсас, ендік бағытта созылатын белдеулер бірін-бірі заңды түрде алмастырады. Бұл құрылым әсіресе материктің аумағы кең әрі рельефі бірқалыпты солтүстік бөлігінде жақсы байқалады.
Африканы зерттеу тарихы
Біздің эрамыздан көп ғасыр бұрын Африканың жағалауы мен ішкі аудандарында Азия мен Солтүстік Африка халықтары — финикиялықтар, египеттіктер, карфагендіктер — белсенді әрекет еткен. Ерте орта ғасырда Шығыс және Солтүстік Африкаға Арабия түбегінен арабтар қоныс аударып өтті.
XV ғасырда португалдықтар Үндістанға апаратын теңіз жолын іздеу барысында Африка жағалауын жүйелі түрде зерттеді. Бұл кезең кейіннен құл саудасының және Африка елдерін еуропалық державалардың отарлауының бастапқы сатысына ұласты.
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Англия мен Франция материктің ішкі бөліктерінде бірқатар отарларды басып алды. Жаулап алумен қатар географиялық ашулар мен зерттеулер де қатар жүрді. 1788 жылы ағылшындар Африканың ішкі бөліктерін зерттеуге көмектесетін арнайы ассоциация құрды.
XIX ғасырдағы зерттеулердің елеулі нәтижелері ірі өзендердің — Нигер, Ніл, Конго және Замбези — алаптарын зерттеумен байланысты болды. Бұл жұмыстар Африканың ішкі географиясына қатысты негізгі мәселелерді нақтылауға мүмкіндік берді.
Зерттеушілер және үлесі
Д. Ливингстон
1843–1873 жылдары Атланттан Үнді мұхитына дейінгі, Кейптауннан экваторға дейінгі кең аумақты зерттеп, Орталық және Оңтүстік Африка туралы білімді кеңейтті.
В. В. Юнкер
XIX ғасырдың екінші жартысында Ніл мен Конго суайрығы өңірінде зерттеу жұмыстарын жүргізді.
XIX ғасырдың бірінші жартысында континенттің жалпы географиясы мен оның жекелеген аймақтарына арналған ірі жинақталған еңбектер жарияланды.
Қазіргі кезеңдегі зерттеулер
Африканы зерттеудегі маңызды бетбұрыс 1960 жылдан басталды: бұрынғы отарлардың орнына жаңа тәуелсіз мемлекеттер қалыптаса бастады. Олардың үкіметтері социалистік елдердің, әсіресе Кеңес Одағының көмегімен табиғи ресурстарды — қазба байлықтарды, гидроэнергетикалық ресурстарды, жер асты су қоры сияқты әлеуетті — іздеу және игеру бағытындағы жұмыстарды күшейтті.
Теориялық маңызы бар бағыттар
- Шығыс Африкадағы рифттік зоналарды кешенді зерттеу
- Антропоген палеогеографиясын, соның ішінде адамның пайда болуына дейінгі табиғи жағдайларды зерттеу
- Әртүрлі аймақтарда жаратылыстану ғылымдарының сан алуан салаларына қатысты далалық және қолданбалы зерттеулер
Біздің елімізде Африка туралы ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиеттер, сондай-ақ картографиялық материалдар тұрақты түрде жарияланып тұрады.
Мәтін редакцияланып, стильдік және грамматикалық қателер түзетілді; мазмұн сақталып, ойдың берілуі ықшамдалды.