Америка Құрама Штаттарының Орталық жазық деп аталатын аймағы
Орталық жазық: орналасуы және шаруашылық игерілуі
Лаврентий қыратының оңтүстігіне қарай және Аппалач тауларының батысына қарай Миссисипи өзенінің орта ағысының екі жағын, ал жоғарғы ағысының батыс жағын алып жатқан алқап Америка Құрама Штаттарының Орталық жазық деп аталатын аймағын құрайды. Аймақтың оңтүстіктегі шекарасын шамамен солтүстік ендіктің 32–33° бойымен жүргізуге болады.
Неліктен бұл өңір ерте игерілді?
- Адырлы-аласа жер бедері мен ішкі континенттік жағдай қоныстануға қолайлы болды.
- Топырағы құнарлы, пайдалы қазба қоры мол.
- Елдің егін шаруашылығына маманданған негізгі аудандары осы өңірде шоғырланған.
Нәтижесінде Орталық жазық Құрама Штаттардың халық ең тығыз қоныстанған әрі толық игерілген бөліктерінің біріне айналды. Орманды дала мен жалпақ жапырақты ормандардың табиғи өсімдік жамылғысы 80–90% көлемінде мәдени өсімдіктермен алмастырылды. Бұл өңір адамның табиғатқа ықпалы пайдалы өзгерістермен қатар, кей жағдайда зиянды салдар да туындататынын көрсетеді.
Жер бедері мен геологиялық құрылым
Биіктігі шамамен 200–500 м болатын Орталық жазық төменгі және жоғарғы палеозой дәуірлерінде қалыптасқан шөгінді жыныстардан тұрады: солтүстікте қабаттар көлбеу, ал оңтүстікте көбіне горизонталь бағытта жатады.
Солтүстік-шығыс: куэсталық даму
Ұлы көлдер аралығы мен олардың оңтүстігіндегі жазықтарда силур, девон және пермь–карбон кезеңдерінің тұнбалары жүйелі түрде ауысып отырады. Қабаттардың құрамы мен беріктігінің әртүрлі болуы бірнеше жарлардың (тік беткейлі кемерлердің) қалыптасуына ықпал етті: тік жағы солтүстік-шығысқа қарап, оңтүстікке қарай біртіндеп еңістейді.
Ниагара сарқырамасы: куэстаның көрінісі
Тығыз силур әктастары түзген куэсталар айқын байқалады. Солардың бірі Ниагара өзенімен түйіскен жерде Ниагара сарқырамасы пайда болған. Құлама маңындағы тік жар өзен бойымен біртіндеп жоғары қарай шегініп, терең Ниагара жырасының қалыптасуын жалғастыруда. Сарқырама пайда болғаннан бері шамамен 11 км шегінген.
Оңтүстік пен батысқа қарай куэсталық жер бедерінің айқындығы бәсеңдейді: бұл бөліктерде өзен арналары жиі тілімденген аласа үстірт-адырлар басым, сондықтан морфологиялық белгілер аса анық сезіле бермейді. Орталық жазықтың барлық аумағына, әсіресе оңтүстігіне, Миссисипи бассейніндегі өзендер мен жыралар әрекетінен туындайтын күшті эрозия тән.
Климаттық ерекшеліктер
Қаңтар айының изотермалары (Ұлы көлдер маңы)
- Солтүстік аймақ
- −16°C
- Оңтүстік аймақ
- −4°C
Ұлы жазық: ауқымы, шекарасы және құрылымы
Оңтүстік Канада мен Америка Құрама Штаттарының шектесер тұсындағы Жартасты таулардың етегінен бастап меридиан бағытымен оңтүстікке қарай созылып жатқан биіктеу жазық алқап Ұлы жазық деп аталады. Оның климаты континенттік сипатта.
Созылуы мен шекаралары
- Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3500 км-ден астам созылады (шамамен 62°-тан 29° солтүстік ендікке дейін).
- Ең қиыр солтүстіктегі Маккензи бассейнінің тайгалы, климаты қатал бөлігі бұл аймаққа жатпайды.
- Солтүстік шекара шамамен тайга мен орманды даланың түйіскен жерлері арқылы, Норт-Саскачеван өзені аңғары бойымен өтеді.
- Оңтүстік шекара Америка үстірті мен Мексика тау жотасы аралығындағы табиғи шепке сәйкес келеді.
- Оңтүстік-шығыстағы айқын кемер Ұлы жазықты жағалау ойпатынан, Мексика шығанағы маңынан және Орталық жазықтан бөліп тұрады.
Геологиялық сипаты
Ұлы жазық геологиялық тұрғыдан Америка дөңесінің шеткі бөлігі (перикратондық ойысу) болып саналады. Негізі — кембрийге дейінгі дәуірде терең батқан құрлықтық іргетас. Оның үстін мезозой және кайнозой дәуірлерінің горизонталь қалыптасқан қалың жыныс қабаттары жабады. Бұл қабаттардың үстіне аллювиальдық және эолдық шөгінділер жиналған, ал солтүстігінде мұз басу кезеңдерінде Жартасты таулардан ысырылып келген материалдар да кездеседі.
Геоморфологиясы және биіктігі
Геоморфологиялық тұрғыдан Ұлы жазық — Кордильердің етегінде жатқан үстірт-жазық. Биіктігі 500 м-ден 1700 м-ге дейін жетеді. Жазықтың басым бөлігі тақтайдай тегіс алқапқа ұқсайды, ал ең биік нүктесі Блэк-Хилс тауында 2000 м-ден асады.
Жартасты таулардан бастау алатын өзендер үстіртке жеткенде кең әрі терең аңғарлар жүйесін қалыптастырады. Бұл аңғарлардың беткейлерін көптеген жыралар тілімдеп, жер бедерін күрделендіреді.
Түйін
Орталық жазық — табиғи жағдайы қолайлы, құнарлы топырақ пен ресурстары мол болғандықтан ерте және қарқынды игерілген өңір; алайда жерді шамадан тыс пайдалану эрозия сияқты экологиялық мәселелерді күшейтеді. Ұлы жазық — Жартасты таулар етегіндегі алып үстірт-жазық жүйесі: құрылымы қабаттасқан шөгінділерге негізделіп, өзен аңғарлары мен жыралар арқылы айқын тілімденеді.