Астық дайындаушылар

Жаңа экономикалық саясаттың қайшылығы және жедел индустрияландыру

Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) рыноктық қатынастарды дамытып, жеке ынталандыруды, шаруашылық еркіндігін және қоғамдағы демократиялық әлеуетті жандандырды. Алайда уақытша табысқа мастанған билік социалистік құрылысты Ленин жоспарлағандай ұзақ мерзімде емес, мүмкіндігінше тез арада орнықтыру бағытын таңдады да, жедел индустрияландыруға кірісті.

Бұған себеп — экономикадағы рыноктық қатынастардың кеңеюі мен меншіктің көптүрлілігі пролетариат диктатурасы үлгісіндегі мемлекеттік құрылыммен үйлеспеді. Сөйтіп, ЖЭС Кеңес өкіметінің түпкі мақсаттарымен қабыспай қалды.

Ең басты түйткіл — Ресейдің өнеркәсіптік артта қалуын жою үшін жүргізілген индустрияландыруды қаржыландыру халықаралық экономикалық блокада жағдайында тек ішкі мүмкіндіктерге ғана сүйенді.

Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы

Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасында қалыптасқан салыстырмалы тепе-теңдік индустрияландыру қарқынын жеделдету талабына байланысты бұзылды. Өнеркәсіп тауарлары қымбаттап, ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы төмендеді. Бұл мемлекеттің азық-түлік дайындау науқанына тікелей соққы болып тиді.

1927–1928 жылдардағы дайындау дағдарысы: себеп және салдар

Дағдарыстың алғашқы белгілері Ресейде 1927 жылдың жазында байқалды: дайындау бағасының төмендеуіне байланысты шаруалар астық тапсырудан бас тартты. Ең маңыздысы — дайындау дағдарысы астықтың аздығынан емес, қате экономикалық саясаттан туындады.

Ресей

1926–1927: 438 млн пұт тапсырылды
1927–1928: 300 млн пұт қана дайындалды

Нәтижесінде астықты экспорттау түгіл, қалаларды нанмен жабдықтау қиындады.

Қазақстан

1926–1927: 54 095 мың пұт
1927–1928: 25 086 мың пұт

Көрсеткіштердің күрт төмендеуі дағдарыстың өте жоғары деңгейін аңғартады.

Партия басшылығы (Сталин бастаған) бұл ахуалды «шаруалар бүлігі» деп түсіндіріп, өз саясатындағы қателіктерге терең талдау жасай алмады.

Дағдарыстың объективті алғышарттары

Дайындау дағдарысы тек саяси ерік-жігердің қаталдығынан туған жоқ; белгілі бір объективті себептер де болды. Алайда билік оларды ескеруге құлық танытпады.

1) Теңсіз тауар айналымы

Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өнімдері арасындағы қайшылық қаржы тапшылығынан күшейді. Жедел индустрияландыру қысқа мерзімде нәтиже бермей, арзан өнеркәсіп тауарын шығару мүмкіндігі қалыптаспады. Соның салдарынан ауылға қажет заттар қымбаттап, ауыл өнімі арзандады.

2) Жеңіл өнеркәсіп пен қолөнерге көңіл бөлінбеуі

Ауыл шаруашылығына қажетті құрал-сайман мен техниканың тозуы және жетіспеуі жағдайында жеңіл өнеркәсіп пен қолөнер өндірісін дамыту шаруа сұранысын өтеуде маңызды рөл атқарар еді. Керісінше, 1926 жылдан бастап қолөнер кәсібіне салық көбейтіліп, оның дамуы тежелді. Сонымен қатар шаруаның кәсіпкерліктен түсетін кірісінің 35%-і шаруашылық кірісіне қосылып, салық жүктемесін ауырлатты.

3) Кедей шаруаларды салықтан босату әсері

Арнаулы шешіммен кедей шаруалардың салықтан босатылуы олардың өнімін сату ынтасын төмендетіп, дайындауға түсетін өнім көлемінің белгілі бір бөлігін қысқартты. Ресейде кедей шаруалардың 35%-і, Қазақстанда 37% салықтан босатылғаны көрсетіледі.

Әкімшіл-әміршіл бұрылыс: төтенше шаралардың енгізілуі

Қиындықтан шығудың «азамат соғысы жылдарында сыннан өткен» оңай жолы ретінде билік әкімшіл әдістерді таңдады. Индустрияландыруға қажет технологияны шеттен сатып алу үшін астық экспортын қамтамасыз ету жоспары төтенше шаралар арқылы орындалмақ болды.

1928 жылдың қаңтарынан бастап елдің түкпір-түкпіріне партия-мемлекет басшылары жіберіліп, астық дайындауға қысым күшейді. Бұл — ЖЭС дағдарысының басталу кезеңі еді. Қазақстанда да республика басшылары астықты аймақтарға іссапарға аттандырылып, астық-ет дайындау мен қаржы жинауға қатаң талаптар қойылды.

Қысымның нақты мысалы (Ақтөбе губерниясы)

Ішкі мақсаттарға жұмсалатын астық қоры 23 263 мың пұттан 19 000 мың пұтқа қысқартылды.
Мемлекетке астық өткізу жоспары 7 млн пұттан 12 млн пұтқа дейін өсірілді.

1928 жылғы нұсқаулар: салық және ақша жинау қысымы

1927 жылғы 29 желтоқсанда Қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесінің жабық мәжілісінде қабылданған «Астық дайындауды күшейту туралы» қаулыда «деревня мен селолардағы ақшаны жинақтау мақсатында салықтар мен төлемдердің, қарыздардың толық төленуі қажет» деп көрсетілді. 1928 жылғы 7 қаңтардағы «Астық дайындаудың барысы туралы» қаулыға сәйкес бірқатар қатаң шаралар жүктелді.

Ауыл шаруашылығы салығы, өзіне-өзі міндетті салық (самообложение) және өзге төлемдерді жедел жинау; қажет жағдайда күш қолдану.
Дайындау кезеңі біткенше ақша жібермеу, қарыз беруді тоқтату.
Ауыл-село тұрғындары арасында заемдар таратып, қаражатты жинақ кассалары арқылы шоғырландыру.
Өзіне-өзі салық салуды күшейту.
Өнеркәсіп тауарларының 80%-ін ауыл-селоға жіберу туралы жоспар.
Мемлекетке өткізу бағасын «тұрақтандыру», бағаны көтеруге қарсы күрес.
Мемлекеттік және кооперативтік дайындау органдарының жауапкершілігін арттыру.

Нарықтың тұншықтырылуы және заңсыз қысым

1928 жылғы астық дайындау науқанында жергілікті органдар төтенше шараларға сүйеніп, заңсыздықтарға жол берді. Жоспарды орындату мақсатымен 1928 жылдың ақпанынан бастап базарлар жабылып, шаруаларда ақша тапшылығы күшейді. Салық қарызынан құтылу үшін олар арзан бағамен мемлекетке астық тапсыруға мәжбүр болды.

Баға алшақтығы: ынтаның күйреуі

1927 жылғы желтоқсанда Одақтық Сауда комиссариаты 1 пұт бидай бағасын 1 сом 55 тиын деп белгіледі.
Қазақстанда мемлекеттің сатып алу бағасы 1 центнер бидайға 7 сом 14 тиын болды.
Орал губерниясында базар бағасы 1927–1928 жылдары 2,50 сомнан 4,70 сомға дейін көтерілді (мемлекеттік бағадан бірнеше есе жоғары).

Мұндай жағдайда шаруалардың мемлекетке астық өткізуге ынталы болмауы заңды еді. Дегенмен «салық объектілерін жасырып отыр» деген сылтаумен тінту жүргізіліп, табылған астық зорлықпен алынды, айыппұл салынды, сот жауапкершілігі күшейтілді.

Заңсыз салық салудың мысалдары

Кейбір жерлерде 482 сом кірісі бар шаруашылықтан 494 сом 42 тиын көлемінде салық алынған.

Кодинец есімді шаруадан 681 сом жылдық кірістен 507 сом 56 тиын салық алынып, үстеме айыппұлдар қосылған.

Айыппұлдың 50%-і жергілікті бюджетке түсетіндіктен, айып салуға «ынта» күшейді: кіріс көлемі қолдан өсіріліп, салық объектілері әдейі көбейтіліп көрсетілді. Бұл құбылыс Семеймен шектелмей, Жетісу, Ақтөбе, Орал, Сырдария өңірлеріне де тарады.

Ауқаттыға бағытталуы тиіс жеке салық салу тәжірибесінде ауыртпалықтың едәуір бөлігі орташа шаруаларға түсті. Кей аудандарда жеке салық төлеушілер үлесі қалыпты межеден бірнеше есе асып кеткені көрсетіледі.

Қазақ ауылына қысым: өзіне-өзі салық және тәркілеу

Орыс селоларындағы өрескел тәсілдер көп ұзамай қазақ шаруашылықтарына да қолданылды. Семей губерниясында «байларға шабуыл» ұраны күшейіп, қазақ байларын «революция шарпымаған» деген уәжбен қысым өршіді. Нәтижесінде кәмпескелеу шаралары ресми қаулыдан бұрын-ақ басталғаны айтылады.

Өзіне-өзі салықтың «еріктілігі» және жазалау тәжірибесі

Қазақ шаруаларына қысым, әсіресе өзіне-өзі салық салуды күшейту арқылы жүргізілді: төлеу мерзімі 1–3 күнге дейін қысқартылды. Уақытында төлей алмаса, сотқа тарту, мүлікті тәркілеу кең тарады. Бұл «өзіне-өзі салу туралы» қаулыдағы еріктілік принципімен қайшылыққа түсті.

Қыстың қақаған шағында жүргізілген науқанның салдары

Ақпан–наурыз айларында жүргізілген науқан қазақ малшылары үшін ең ауыр кезеңге тап келді. Тауар-ақша қатынастары әлсіз, базар мүмкіндігі шектеулі ауылдарда салықты ақшалай талап ету жұртты тығырыққа тіреді. Халық мал-мүлкін құнының үштен біріне, тіпті төрттен біріне сатуға мәжбүр болды. Кей жерлерде әр шаруашылыққа шаққандағы салық жүктемесі толық күйзеліске әкелетін деңгейге жетті.

Қиянаттың көріністері: мүлікті арзанға тартып алу

Өзіне-өзі салықты өтеу үшін киіз үйлерін, малын сатуға мәжбүр болғандардың мүлкін кей жерлерде жергілікті қызметкерлер мен олардың туыстары өте арзанға сатып алғаны көрсетіледі. Мұндай әрекеттер халықты қоныс аударуға, тоз-тоз болуға итермеледі.

Тәркілеудегі есепсіздік және «малды толықтыру» үшін тартып алу

Сәуір айынан бастап тәркілеу басталғанда, толық мал санағы жүргізілмей, өткен жылғы есепке сүйену орын алған. Бұған қоса, салық төлемдері үшін сатылып кеткен мал есептен шығарылмаған. Соның кесірінен үкімдегі санды «толықтыру» үшін басқа адамдардың малы тартып алынған жағдайлар келтіріледі. Кей өңірлерде туыстас бірнеше адамның малы біріктіріліп, бай қатарына жатқызып, кәмпескелеу фактілері де байқалған.

Тексеру, сын және саяси жауапкершіліктен жалтару

Семей губерниясындағы заңсыздықтар туралы шағымдардан кейін Мәскеуден БК(б)П Орталық Комитеті мен Орталық Атқару Комитеті атынан А. Киселев бастаған комиссия келіп, тексеру жүргізді. 1928 жылғы 9 қыркүйекте Өлкелік партия комитетінің бюро мәжілісінде астық дайындау мен салық жинау науқанындағы асыра сілтеулер сыналды.

Комиссия атап өткен негізгі тұжырымдар

1 Науқанды жүргізу үшін төтенше органдар — «үштіктер» мен «бестіктер» құрылып, олар уақытша түрде кеңестік органдарды алмастырған; ерекше құқықтар беріліп, кей жерде атқару комитеттері мен ауылдық кеңестер таратылып, сот қызметкерлері жұмыстан босатылған.
2 Салық қысымы шаруаларды күйзелткен; зорлық-зомбылық пен заңсыздықтар партия мен кеңес өкіметінің беделіне нұқсан келтірген; рұқсатсыз кәмпескелеу қазақ малшыларын шекара асып көшуге дейін мәжбүр еткен (Зайсаннан 22 мың бас ірі қарамен 400 отбасының көшкені айтылады).

Сонымен бірге жауапкершілікті «жергілікті құбылысқа» аудару, яғни өлкелік басшылықтың қатысын жоққа шығару талпыныстары байқалғаны баяндалады. Бюро талқылауларында кәмпескелеудің «семейлік құбылыс» ретінде көрсетілуі, ал жергілікті басшылықтың «ерекше революцияшылдыққа» ұмтылды деген уәжбен кінәні төменге ысыруы — сол кезеңдегі саяси қорғану тәсілдерінің бір қыры ретінде сипатталады.