Педагогикалық ұжымның ұйымдық құрылымы
Оқушылар ұжымы: мәні, тарихы және тәрбиелік әлеуеті
Оқушылар ұйымы — балалар мен жасөспірімдердің өз еркімен белгілі бір мақсат қойып, білім, дағды және пайдалы істерді игеру үшін ұйымдық түрде арнайы топқа бірігіп, шығармашылық әрекет ету үдерісі.
Оқушылар ұйымындағы тәрбие мәселелерінің маңызы мен әлеуметтік мәніне А.В. Луначарский, Н.К. Крупская, А.С. Макаренко, В.А. Сухомлинский, П.П. Блонский, В.В. Лебединский, Ю.К. Бабанский, Н.И. Болдырев және басқа да ғалымдар назар аударған.
Негізгі ұғым
Ұжым — тек адамдардың жиналысы емес, ол ортақ мақсат, бірлескен әрекет, өзара жауапкершілік және қоғамдық пікір арқылы қалыптасатын әлеуметтік орта.
Өзін-өзі басқару идеясының қалыптасуы және ұйымдардың дамуы
Оқушылар ұжымындағы өзін-өзі басқару жүйесінің негізін қалаушылардың бірі — американдық педагог Э. Джилль. Ол бұл мәселені өзінің “Мектеп республикасы — Republic of School” (1897) атты еңбегінде қарастырған.
Скауттар қозғалысы
- 1907: Ұлыбритания қолдауымен Лондонда алғашқы скауттар ұйымының құрылтайы өтті.
- 1921: Дүниежүзілік скауттар ұйымы құрылды (63 мемлекет өкілдері қатысты).
- 1909: Патшалы Ресейде Царское Село (Пушкин қаласы) маңында алғашқы скаут ұйымы ашылды.
- 1914: Николай II “Русский скаут” ұйымын құру туралы жарлыққа қол қойды.
Пионер ұйымы және “тимуршылар”
Кеңес үкіметі және социалистік бағыттағы мемлекеттерде балалардың ұжымдық топтасуы пионер ұйымдарының құрылуына ықпал етті. Үлкен Кеңес Энциклопедиясында пионер ұйымы балалар мен жасөспірімдердің өзін-өзі басқаратын бұқаралық қоғамдық бірлестігі ретінде сипатталады.
1940-жылдардың ортасында мектеп оқушыларының қайырымдылыққа бағытталған “тимуршылар” қозғалысы кең тарады. Пионер жетекшілерін даярлауда бүкілодақтық “Артек” лагерінің орны ерекше болды.
Оқушылар ұжымын қалыптастыратын факторлар
Мектептегі оқушылар ұжымын қалыптастырушы негізгі күш — оқушы балалардың қоғамдық қарым-қатынасы. Балалар арасындағы байланыс мектеп қауымының қоғамдық пікірін қалыптастырады. Оқушылардың өмірге және педагогикалық ықпалдарға көзқарасы жас ерекшеліктеріне қарай әртүрлі дамиды.
Ұжым дамуының қозғаушы күші
Ұжымның алға жылжуына ықпал ететін маңызды психологиялық күш — болашаққа үміт. Үміт дүниесі адамның қажеттіліктерін, мәдени және материалдық мақсаттарын, сондай-ақ моральдық бейнесін айқындайды.
Сынып жетекшісінің ұйымдастыру міндеттері
- болашақ мақсатты дәл таба білу және оны іске асыруды ұйымдастыру;
- балаларды еліктіру, қиялын ояту, сендіру;
- мақсатты айқын, бейнелі, әсерлі түрде суреттей білу;
- орынды талап қою, мүмкіндікке сай тапсырмалар беру;
- істің ұжымға да, жеке тұлғаға да қажеттілігін дәлелдеу.
Гуманистік қатынас: ұжым мәдениетінің өзегі
Ұжым өмірінде гуманистік қатынас ерекше орын алады. Ол балалар арасындағы байланыстарды дамытып, өзара жауапкершілік пен тәуелділік қатынасын орнықтырады.
- Бар болуы тиіс: сергектік, белсенділік, қайырымдылық, достық бірлік, өзара көмектесу.
- Болмауы тиіс: бақталастық, өзімшілдік, тұйықтық, бөлектену.
- Кеңейту бағыты: басқа ұжымдарға жолдастық көмек көрсетуге дайын болу.
Педагогикалық ұжым: ұғымы және қалыптасу көздері
Қазіргі педагогикалық ұжым туралы түсініктер В.А. Сухомлинский, Л.Н. Толстой, К.Д. Ушинский, Н.И. Пирогов сияқты педагогтардың оқыту мен тәрбиенің бірлігі, мұғалім мен оқушының бірлескен әрекеті, педагогтың өзін-өзі дамытуға ұмтылысы туралы идеялары ықпалымен қалыптасты.
Отандық педагогикада тәрбие мақсаты мен балалар ұжымын қалыптастыру мәселелері педагогикалық ұжымның орнықты моделін іздеумен қатар қарастырылды. 1920–1930 жылдары мұғалімдердің тәрбиелік ықпалын біріктіру маңызды міндет ретінде көтерілді. А.С. Макаренко ұжымдық ықпал мен біртұтас жоспар болмаған жерде толыққанды тәрбие үдерісі жүзеге аспайтынын атап көрсеткен.
Педагогикалық ұжымның негізгі ерекшеліктері
Кәсіптік миссия және тиімділік өлшемдері
Педагогикалық ұжымның басты ерекшелігі — жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу. Тиімділік мұғалімдердің педагогикалық мәдениеті, тұлғалық қатынастар сипаты, ұжымдық әрі дербес жауапкершілік, ұйымшылдық пен ынтымақтастық деңгейі арқылы айқындалады.
Көпқырлылық және мектептен тыс ықпал
Қазіргі мұғалім пән мұғалімі ғана емес: сынып жетекшісі, үйірме/студия жетекшісі, қоғамдық жұмыс ұйымдастырушы. Осы міндеттерді атқара отырып, педагогикалық ұжым мектеп шегінен шығып, ата-аналар мен жұртшылықтың педагогикалық мәдениетін қалыптастыруға қатысады.
Өзін-өзі басқару мүмкіндігі
Мектеп кеңесі, әдістемелік комиссиялар, қоғамдық ұйымдар арқылы мұғалімдердің сайланбалы негізде өкілеттік алуы ұжымда дұрыс қоғамдық пікір қалыптастырып, дербестік пен белсенділікті дамытады. Қызметтік міндеттердің нақты айқындалуы ұйымдасқандықты күшейтеді.
Ұжымдық жауапкершілік және бірізді талап
Нәтиже үшін ұжымдық жауапкершілік — маңызды белгі. Мұғалімдер әрекеті өзара үйлеспесе, білімді бағалау мен мектеп талаптары бірізденбесе, жоғары нәтиже күту қиын. Біртұтастық құндылықтар мен сенімдерден бастау алады, бірақ бұл педагогикалық технологияның бірсарынды болуы деген сөз емес.
Кәсіби ресурстарға уақыт тапшылығы
Педагогикалық еңбектің ерекшеліктерінің бірі — уақыт шегінің анық болмауы. Бұл мұғалімнің шамадан тыс жұмысбастылығына, рухани дүниесін байытуға және кәсіби дамуына уақыт таба алмауына әкелуі мүмкін. Соңғы жылдары материалдық жағдай мен уақыт тапшылығына байланысты баспасөзге жазылу, кітап сатып алу, театр, мұражай мен көрмелерге бару белсенділігі төмендегені байқалады.
Гендерлік құрам және тепе-теңдік мәселесі
Педагогикалық ұжымдарда әйелдердің басым болуы өзара қатынас стиліне әсер етуі мүмкін: эмоционалдық құбылмалылық, дау-жанжалға бейімділік сияқты тәуекелдер кездеседі. Сонымен бірге, әйелдердің тәрбие ісіне бейімділігі, ықпал ету әдістерін таңдауда икемділігі де маңызды артықшылық.
Ер мұғалімдердің азаюы материалдық және әлеуметтік себептермен күрделене түсті. Педагогикалық тәжірибе (В.А. Сухомлинский, А.А. Захаренко) ұжымда екі жыныс өкілдерінің үйлесімді арақатынасы педагогикалық үдерістің біртұтастығын күшейтетінін көрсетеді. Ер мұғалімдер тапшылығын ата-аналар мен өндірістік ұжым өкілдерін сабақтан тыс тәрбие жұмыстарына тарту арқылы белгілі деңгейде толықтыруға болады.
Ұйымдық құрылым: ресми және бейресми жүйе
Ұжым психологиясы бойынша зерттеулер (А.И. Донцов, А.Н. Лутошкин, А.В. Петровский, А.Л. Свентицкий және т.б.) педагогикалық ұжымның ұйымдық құрылымы ресми және бейресми болып бөлінетінін көрсетеді. Құрылым деп ұжым мүшелерінің салыстырмалы түрде тұрақты өзара қатынастары жүйесін айтамыз.
Ресми құрылым
Ресми құрылым міндеттер мен құқықтарға, еңбек бөлінісінің ресми реттелуіне негізделеді. Мұғалімдер білім стандарттары, оқу бағдарламалары, сабақ кестесі, кәсіби этика нормаларын басшылыққа алып әрекет етеді. Басшылармен қатынас қызметтік нұсқаулар арқылы реттеледі.
Тиімділіктің шарттары
- бірлескен жұмысты ұйымдастыру деңгейі;
- әрекеттерді үйлестіру және тексеру жүйесінің болуы;
- қоғамдық міндеттер мен тапсырмалардың әділ бөлінуі;
- оқу-тәрбие процесі барысы мен нәтижесіне объективті бақылау.
Бейресми құрылым
Бейресми құрылым алдын ала белгіленген міндеттерден тыс, күнделікті нақты әрекет барысында қалыптасады. Ол ұнату мен жақтырмау, құрмет, сенім, ынтымақтастыққа дайындық сияқты сезімдер мен таңдауларға сүйенеді және ұжымның ішкі ахуалын аңғартады.
Пайда болу белгілері
- достық және жолдастық топтардың құрылуы;
- бейресми пікірдің қалыптасуы;
- бейресми көшбасшылардың шығуы;
- жаңа құндылық бағдарлардың орнығуы.
Ұжымдық шығармашылық жұмыстың әдістері
Ұжымдық шығармашылық біріккен іс-әрекетінің әдістері ретінде ұжымдық жоспарлау, жүзеге асыру, күнделікті әрекеттерді бірге талқылау, шешім қабылдау және бағалау қарастырылады. Бұл тәсілдер И.П. Иванов еңбектерінде жүйеленген.
Педагогикалық ұжым мен ата-аналар: бірлескен жұмыстың формалары
Мектептің тәрбие кеңістігін кеңейтудің маңызды бағыты — ата-аналармен жүйелі жұмыс. Бұл жұмыс ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттыруға және мектепке сенімін нығайтуға бағытталады.
Педагогикалық лекторий
Лекторий ата-аналардың назарын өзекті тәрбие мәселелеріне аударып, тәрбие теориялары бойынша жүйелі білім беруді мақсат етеді.
Сынып бойынша педагогикалық білім беру
1–11 сыныптар бойынша кезең-кезеңімен қолға алу тиімді. Алғашқы сабақтарды мектеп директоры немесе орынбасарларының бастауы нәтижелілікті арттыра алады. Параллель сыныптардың ата-аналарын біріктіру тәжірибесі де пайдалы.
Ата-аналар университеті
Кей мектептерде лекциялық курс пен семинар сабақтарынан тұратын ата-аналар университеті табысты жұмыс істейді. Дегенмен бұл күрделі форматқа барлық аудитория бірдей дайын болмауы мүмкін, сондықтан енгізу барысында дайындық деңгейін ескеру қажет.
Жылдық ғылыми-практикалық конференция
Мектептерде ата-аналарға арналған тәрбие проблемалары бойынша қорытынды конференциялар өткізу дәстүрге айналған. Тақырып жыл бойы теориялық және практикалық тұрғыдан зерделенсе ғана конференция мазмұнды қорытындыға айналады.
Мысал тақырыптар: “Балаларды еңбекке тәрбиелеу”, “Жақсылыққа апарар ең төте жол — имандылық арқылы”.
Ашық есік күні (ата-аналар күні)
Ашық есік күні үлкен дайындықты талап етеді. Оны тоқсан басында немесе каникул кезеңінде өткізу тиімді. Арнайы безендіру, кезекшілік, бағдарлама құру — бәрі ата-аналардың назарын мектеп өміріне және тәрбие жұмысына аударуға қызмет етеді.
Іс-шаралар үлгісі
- мәжіліс залында 1–11 сынып оқушыларының концерті;
- сыныптағы кездесулер: оқушылар жетістігін көрсету, дағдыларын таныстыру;
- бастауыш сынып оқушыларының ата-аналарға кәдесый жасауы.
Қосымша бағыттар
- көрмелер: “Үздік суреттер”, “Үздік қолөнер шебері”, “Өнертапқыштар мен конструкторлар”;
- спорт залында ата-аналар комитеті жүлдесіне жарыстар;
- мәжіліс залында көркем фильмдер көрсету (мысалы, “Менің атым Қожа”, “Көксерек”).
Сынып ата-аналар жиналысы: дәстүр және жаңарту қажеттілігі
Сынып ата-аналар жиналысы — кең тараған дәстүрлі форма. Дегенмен, оны өткізудің әдістемесін жетілдіру қажет. Ең маңыздысы — проблемалық тақырыпты нақты айқындау және ата-аналарды алдын ала сұрақ-жауап арқылы дайындау.
Мысал тақырып: “Балаларды тәрбиелеуде қиындықпен бетпе-бет келу көмектесе ме, әлде одан жалтару көмектесе ме?”
Қорытынды идеялар: ұжым — даму мен тәрбиенің кеңістігі
Оқушылар ұжымы мен педагогикалық ұжым бір-бірімен тығыз байланыста дамиды. Басқару категориясы тұрғысынан педагогикалық ұжым басқарушы, ал оқушылар ұжымы басқарылушы ретінде көрінгенімен, қазіргі субъектілік көзқарас жағдайында екеуі де басқарудың да, өзін-өзі дамытудың да субъектісіне айналып отыр.
Ұжым өмірінде іс-әрекет пен қарым-қатынас қатар жүреді: іс-әрекет мақсатқа жеткізсе, қарым-қатынас адамның адамға қажеттілігін өтейді. Педагогикалық ұжымның маңызды міндеті — қарым-қатынасты тұлғаны қуанышты көңіл-күйге бөлейтіндей, адамгершілікке негізделген арнаға бағыттау.