Заманға сай экспортқа бағытталған өндіріске инвестициялық салымдардың үнемі өсіп отыруы тән құбылыс
Экспортқа бағытталған саясат: экономикалық стратегияның өзегі
Мемлекеттің экономикалық стратегиясында алыс және таяу шетелдермен сыртқы экономикалық қатынастарды реттеу мен дамыту, сондай-ақ елдің халықаралық еңбек бөлінісіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету ерекше орын алады. Осы мақсатқа қызмет ететін негізгі бағыттардың бірі — экспортқа бағытталған саясат.
Экспортқа бағытталған стратегияның түйінді міндеті — келешегі зор экспорттық салаларды анықтап, тұрақты сұранысқа ие, бәсекеге қабілетті әрі сапалы өнім шығару арқылы өндірістің тиімділігін арттыру. Экспорттық әлеуетті дамыту ұлттық валютаның айналымы мен нығаюына қатысты қиындықтарды жүйелі түрде жеңілдетіп, экономиканың өсуі мен халық әл-ауқатын арттыруға қажет сыртқы қаржыландыру көздерін кеңейтеді.
Экспортқа бағытталудың мәні және ұғымы
Негізгі түсінік
Экспортқа бағытталу — бір жағынан экономиканың ашықтығы мен сыртқы нарықтарға шығу мүмкіндігі, екінші жағынан сыртқы экономикалық қозғалыс барысында елдің жекелеген макроэкономикалық жүйелерін жақындату және халықаралық экономикалық байланыстарды қолдау үдерісі.
Экспортқа бағытталған өндіріс дегеніміз не?
Экспортқа бағытталған өндіріс — бәсекеге қабілетті, сапалы өнім шығарып, ішкі дамудың міндеттерін ескере отырып оны сыртқы нарыққа өткізуді көздейтін; ұлттық экономиканы жандандыруға, отандық өнімге сұранысты кеңейтуге және экономикалық қатынастарды ұлттық әрі халықаралық деңгейде дамытуға бағытталған кәсіпорындар мен өндірістік қызмет.
Неліктен бұл маңызды?
- Ұлттық экономиканың әлемдік экономикаға ықпалдасуын тереңдетіп, елдер арасындағы өзара әрекет пен өзара толықтыруды күшейтеді.
- Ғылыми-техникалық прогресті жеделдетіп, озық жабдық, жаңа технологиялық үдерістер, шикізат пен материалдарға қолжетімділікті арттырады.
- Валюталық түсімдерді көбейтіп, сыртқы нарықтағы қолайсыз бәсеке шарттарының әсерін жұмсартуға мүмкіндік береді.
Экспортқа бағытталған өндірістердің түрлері және бағалау өлшемдері
Экспортқа бағытталған өндірістерді ауқымы бойынша ірі, орташа және экспортқа бағытталуды қажет ететін өндірістер деп жіктеуге болады. Қай топқа жататынын анықтау үшін кәсіпорынның салыстырмалы артықшылықтары мен тұрақтылық көрсеткіштері кешенді түрде бағаланады.
Өндірістік әлеует және ауқым
- Өндірістік потенциал және қуатты пайдалану деңгейі
- Өндіріс көлемі және өнім түрлерінің әртүрлілігі
- Қалыптасқан шаруашылық байланыстар
Бәсеке және қаржылық орнықтылық
- Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі және экспорт үлесі
- Инвестициялық қамтамасыз етілу және ғылыми-техникалық даму
- Импортқа тәуелділік және валюталық түсімдер
Адами капитал факторлары
Кәсіпорынның экспорттық әлеуетін бағалауда кадрлардың біліктілік деңгейі, қызметкерлер саны және орташа жалақы деңгейі сияқты көрсеткіштер де маңызды рөл атқарады.
Импорт алмастыру: өңдеуші сектордың тәуелділігін төмендету
Ұзақ мерзімді экономикалық саясаттың басты міндеттерінің бірі — еңбек пен капиталды көп қажет ететін өндірістен технология мен ғылымға сүйенетін өндіріске кезең-кезеңімен көшу. Бұл бағытта импорт алмастыру саясатын белсенді жүргізу арқылы өңдеуші салалардағы импортқа тәуелділікті жоспарлы түрде азайту көзделеді.
Қазақстан өңірлерінде импорт алмастыру бағдарламаларын дамыту және кәсіпорындардың іскерлік белсенділігін арттыру мақсатында жұмыстар жүргізіліп келеді. Мұндай бағдарламаларды қолдау жергілікті атқарушы органдар арқылы, бюджеттен тыс қорлар мен жергілікті бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Дегенмен қаржылық шектеулер жағдайында ынталандыру үшін қосымша қаржы көздерін ұдайы іздестіру қажеттілігі сақталады.
Нәтиже ретінде байқалған үрдістер
- Отандық өндірістің қалыптаса бастауы және алғашқы оң нәтижелердің пайда болуы.
- Экономиканың импорт алмастыру өндірісін дамыту кезеңіне өтуі ретінде сипатталатын жаңа сапалық кезеңнің басталуы.
Өсу факторлары және құрылымдық өзгерістер
2002 жылы нақты жалпы ішкі өнім 2001 жылмен салыстырғанда 9,5% өсті. Бұл өндірістің тұрақтануы мен экономикалық өсімнің қалыптасқанын көрсетеді. Соңғы жылдардағы ілгерілеу экспорт көлемінің артуымен және өнеркәсіпке салынатын инвестицияның жоғары қарқынмен өсуімен тығыз байланысты.
Экономиканың тұрақтануы мен өсімнің белгісі.
ЖІӨ өсімімен қатар қарқынды артуы.
Әртүрлі меншік нысандарындағы ұйымдар бойынша.
Салалық құрылымдағы ауысулар
ЖІӨ құрылымында айтарлықтай өзгерістер орын алды: 2002 жылы өнеркәсіптің үлесі 34,1% болып, 1991 жылғы 27,1%-дан жоғарылады. Ал ауыл шаруашылығының және құрылыстың үлесі төмендеді. Қызмет көрсету салаларының үлесінің өсуі қызмет бағасының салыстырмалы қымбаттауымен және нарықтық экономикаға тән қаржылық-делдалдық қызметтердің жедел дамуымен түсіндіріледі.
Ескерту: шикізатқа тәуелді экспорттың тәуекелі
Өңдеуші өндірістің бәсекеге қабілеттілігі әлсіресе және экспорт құрылымында шикізат үлесі шамадан тыс болса, экономикалық өсім қарқынының құбылмалылығы артуы мүмкін. Сондықтан тұрақты экспорттық даму үшін жоғары қосылған құны бар өндірістерді күшейту маңызды.
Экспорттық өндірісті кеңейтудің негізгі бағыттары
Ішкі сұранысты ұлғайту және жұмыс орындары
Экспортқа бағытталған өндіріс отандық өнімге сұранысты кеңейтеді. Бұл өндірушілерді ынталандырып, еңбек нарығындағы жағдайдың жақсаруына ықпал етеді.
Әлемдік бәсекеде орнығу
Халықаралық нарықта позицияны күшейту өнім сапасын арттыруды, өндіріс пен сатуды кеңейтуді, жаңа нарықтарды игеруді талап етеді. Бұл өз кезегінде халықаралық ISO стандарттарына жақындауға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік ынталандыру құралдары
- Экспорттаушыларға салықтық жеңілдіктер беру.
- Экспорттық секторды дамытуға арналған ұзақ мерзімді жеңілдетілген несиелер.
- Өндірістік және экономикалық инфрақұрылымды құруға мемлекеттік инвестициялар.
Инвестициялық саясат және бәсекеге қабілеттілік
Экспортқа бағытталған стратегияның маңызды бөлігі — экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін жаңа салаларды құру және жаңа технологиялық қайта бөліністерді ұзақ мерзімді жүйелі инвестициялау. Тұрақты өсім көбіне ішкі инвестициялық әлеуетті тиімді пайдалануға байланысты.
Кәсіпорын деңгейіндегі талап
Өнім сапасын көтеру, өндірістік қуатты ұлғайту, бәсекеге қабілеттілікті арттыру және нарықтағы орынды нығайту капиталдық салымдарды қажет етеді. Сондықтан нақты мақсаттарға бағытталған, тұрақты жетілдірілетін инвестициялық стратегия қажет.
Тиімділіктің өлшемдері
- Халық пен бюджет кірістерінің өсуі
- Жұмыспен қамтылудың артуы
- Технологиялық жаңару қарқыны
Шетелдік капитал туралы ескерту
Тәжірибе көрсеткендей, шетелдік жеке инвестициялар әрдайым жоғары қосылған құны бар, ұлттық мүддеге сай бәсекеге қабілетті өндірістерді құруға бағыттала бермейді. Сондықтан ұлттық даму мақсаттарына сай келетін ынталандыру мен талаптар жүйесін қалыптастыру маңызды.
Мемлекеттік басқару және үйлестірілген саясат
Үкімет ішкі нарықтағы және әлемдік экономикалық ахуалдағы өзгерістерді, ағымдағы және стратегиялық міндеттерді ескере отырып экспортқа бағытталған сыртқы экономикалық саясатты қалыптастырады. Бұл саясат қаржы-бюджеттік, валюталық, құрылымдық-инвестициялық, ақша-несиелік, бағалық және аймақтық саясаттармен өзара үйлесуі қажет.
Құрылымдық саясаттың қағидалары
Құрылымдық дамудың нысаны жалпы ұдайы өндіріс типімен үйлесуі керек.
Нарықтық және технологиялық циклдер ескеріліп, саясат ұзақ мерзімді тұрақтылыққа бағытталуы тиіс.
Басқарушылық іс-шаралар
- Экспортқа бағытталған жобаларға инвестиция тартуға қолайлы жағдай қалыптастыру.
- Қайта құру бағдарламаларының орындалуын бақылау және түзету.
- Аймақтық өзін-өзі басқару деңгейін көтеру.
- Өнеркәсіптік әлеуетті тиімді пайдалану бағдарламаларын қабылдау және іске асыру.
- Тауар, қаржы және еңбек ресурстарының еркін қозғалысын қамтамасыз ету үшін аймақаралық бәсекені күшейту.
Технологиялық даму: ұзақ циклді шешімдер
Қазіргі жағдайда озық техника мен технологияны, сондай-ақ басқару тәжірибесін игеру кейде қысқа мерзімді жоғары кірістен де маңызды бола түседі. Технологияларды жасау мен меңгеру күрделі әрі ұзақ процесс: технологияға инвестиция салу туралы шешім көбіне технологиялық шарықтау немесе коммерциялық нәтижеге жету кезеңінен 5–10 жыл бұрын қабылданады.
Ғылымды қажет ететін өндірістерді қолдау тәсілі
Экспорттық өндіріс дамыған сайын ғылымды қажет ететін кейбір импорттық өнімдер бойынша шектеулерді қарастыру және шетелдік фирмалардың мұндай өнімдерді ел ішінде өндіруіне жағдай жасау орынды. Алайда өнім құрамының белгілі бір бөлігі отандық компоненттерден тұруы тиіс. Бұл жергілікті үлесті ұлғайтып, болашақта ғылымды қажет ететін өнімді экспорттауға жол ашады.
Халықаралық нарыққа ықпалдасу бағыттары
Өнеркәсіптегі нақты өзгерістерді ескере отырып, бәсекелік артықшылықтарды іске асыру және Қазақстан экономикасының әлемдік шаруашылық байланыстарына ықпалдасуы бірнеше басым бағытты қамтиды.
Негізгі бағыттар
- Дәстүрлі машина-техника экспортын тұрақтандыру, оның ішінде техникалық көмек объектілері үшін құрастырушы жеткізілімдерді мемлекеттік қолдау арқылы дамыту.
- Өндірістің негізгі факторларының (жұмыс күші, қорлар, технологиялық білім, материалдық ресурстар) салыстырмалы арзандығына негізделген артықшылықтарды тиімді пайдалану.
Экспортқа бағытталған өндірістің дамуы халықаралық қатынастарды кеңейтіп, ғылыми-техникалық ілгерілеуді жылдамдатады, отандық өндірістің озық құрал-жабдыққа қажеттілігін өтейді және экономиканың келешегі зор салаларындағы қуатты жаңғыртуға ықпал етеді.
Қорытынды бағдар: индустриялық-инновациялық сабақтастық
Экспорттық өндірістің табысты дамуы көбіне Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуына қатысты ұзақ мерзімді бағдарламалық мақсаттармен сабақтас нақты іс-шараларға тәуелді. Бұл бағыттағы жүйелі саясат бәсекеге қабілетті өндірістерді қалыптастырып, ұлттық экономиканың әлемдік нарықтағы орнығуын күшейтеді.