Басқа қарулар осы бесеуінің вариациалануы, түрленуі ғана
«Бес қаруын асынған» тіркесінің астары
Бұл мақалада қазақ тілінде жиі кездесетін «бес қаруын асынған» фразеологиялық тіркесінің астарлы мәні және оның халық фольклорындағы, әсіресе эпостық жырлардағы қолданысы талданады. Тарихи деректер мен ауыз әдебиеті материалдарына сүйене отырып, тіркестің мән-мағынасын ашу, көшпелі қоғамдағы әскери құрылым мен жауынгерлер пайдаланған қарулардың жүйесін нақтылау көзделеді.
Кілт сөздер
- ер
- қару
- қаһарман
- жақ
- гүрзі
- айбалта
- найза
- қылыш
- шоқпар
«Ер қаруы – бес қару»: түсініксіз болып кеткен ұғым
Батырлардың қарулануын білдіретін «бес қаруын асынды», «бес қаруы бойында», «бес қаруын сайланған» сияқты тіркестер тілімізде және ауыз әдебиетінде жиі ұшырасады. Қазақта «ер қаруы – бес қару» деген мақал да бар. Алайда осы қысқа сөздің астарындағы нақты мазмұн бүгін көпшілікке айқын емес: «Ер қаруы деген не?», «Неге саны бесеу?», «Қандай ерекшеліктерімен ажырайды?»
«Ер» және «қару» ұғымдары
«Ер» сөзінің екі мағынасы
- Жалпы мағынасы: еркек жынысты адам.
- Тар мағынасы: батыр, қаһарман, ер жүрек жауынгер.
Көне түркі руникалық жазбаларында да, XIV ғасырдағы түркі тілдерінде де «ер, ерен» сөзі «батыр, жауынгер» мәнін берген. Қазақ эпосындағы Ер Қосай, Ер Тарғын есімдеріндегі «ер» сөзі «батыр» ұғымымен қатар қолданылады. Кейінірек түркі тілдерінде «батыр» (баатыр, батур, баһадур) атауы кең жайылып, көнеден келе жатқан «ер», «алып» сөздерінің орнын біртіндеп алмастырған.
«Ер қаруы» нені білдіреді?
«Қару» — соғыста қолданылатын шабуыл құралдарының жалпы атауы. Осы екі ұғым қосылып, «ер қаруы» тіркесі халықтық әскери термин ретінде жай құралды емес, жауынгердің соғыста қолданатын жеке соғыс қаруын (қылыш, айбалта, найза және т.б.) білдіреді.
1-ерекшелік
Бұл құралды жалпы еркек адам емес, әскери адам, жауынгер ұстайды.
2-ерекшелік
Күнделікті тұрмысқа емес, соғысқа арналған.
Неге қамшы «ер қаруына» жатпайды?
Қазіргі әдебиет пен баспасөзде «бес қаруға» әртүрлі құралдар (садақ, найза, мылтық, айбалта, қанжар, шоқпар, пышақ, қамшы және т.б.) қосылып жүр. Алайда олардың бәрі бірдей «ер қаруының» жоғарыдағы екі ерекшелігіне сай келе бермейді.
Қамшының қоғамдық қызметі
Қамшыны батырлар ғана емес, атқа мінген әр адам (әйел-еркек, жас-кәрі) ұстаған, мал баққан қауымның да күнделікті құралы болған. Көшпелі қоғамда қамшының негізгі қолданылуы — мал айдау, жазалау, тәртіпке салу. Ортағасырлық деректерде де қамшының жазалау құралы ретіндегі символдық мәні айтылады: билік иесіне байлық, семсер және қамшы берілуі — кедейлікке тосқауыл, зорлықты тоқтату, кінәліні жазалау міндеттерімен байланыстырылған.
Көне деректердегі скифтер туралы аңызда да қамшының «соғыс қаруы» емес, құлды бағындыратын белгі екені айқын көрінеді: скифтер құлдан туған жасақпен қарумен соғысқанда, олар өзін тең санаған; ал қамшы көргенде құлдық мәртебесін еске түсіріп, қарсыласудан бас тартқан.
Қорытынды
Кәсіби істі кездейсоқ зат емес, сол істің кәсіби құралы сипаттайды. Сондықтан малшы құралы — қамшыны «ер қаруына» қосу ғылыми тұрғыдан дұрыс емес.
Эпостық дәстүрдегі «бес қару»: жекпе-жек жүйесі
Түркі халықтарының қаһармандық эпостарында соғыс кезіндегі батырлардың жекпе-жек айқастары көбіне бес қару түрімен сайысу арқылы бейнеленеді:
-
1) Садақ ату
Алыстан соғысуды бастайтын негізгі тәсіл.
-
2) Найзаласу
Жақын қашықтықтағы бетпе-бет шайқастағы шешуші қару.
-
3) Қылыштасу
Қоян-қолтық ұрыста кең қолданылатын кесу қаруы.
-
4) Балталасу
Шабу әрекетімен ерекшеленетін ауыр қару.
-
5) Шоқпарласу
Соғу тәсіліне негізделген күш қаруы.
3-ерекшелік
Қару түрінің жекпе-жек сайысын өткізуге мүмкіндік беруі — «ер қаруының» маңызды белгісі. Осы өлшем бойынша да қанжар мен қамшы негізгі жүйеге кірмейді.
Қару түріне қарай бөлінген әскер: сапалық деңгей
Көшпелі халықтардың әскери ұйымын сипаттағанда көбіне ондық жүйе (сандық құрылым) ғана айтылады. Бірақ көне дәуірде әскер қару түріне қарай да бөлінген: садақшылар, найзашылар, қылышкерлер, айбалташылар, шоқпаршылар секілді арнайы бөлімдер құрылған.
Жырлардағы дерек және тарихи жалғастық
Мысалы, «Манас» жырында көп әскер құрамында садақшылар, мылтықшылар, гүрзішілер, найзагерлер, қылышкерлердің жеке қосындары аталады. Қазақ тарихи жырлары мен жазба деректерде де Абылай мен Кенесары әскерлерінде қару түріне сай бөлінген топтар болғаны көрсетіледі.
Әрине, жауынгер бір ғана қарумен шектелмеген: мергеннің жанында найза мен қылыш болуы, найзагердің белінде қылышы мен садағы жүруі қалыпты. Ал бірнеше қаруды қатар меңгерген, бесаспап батырлардан ауыр қаруланған арнайы бөлімдер құрылған.
4-ерекшелік
Қару түрінің әскер құрамын айқындауы — әскери құрылымның сапалық сипаты, яғни оның әскери-техникалық деңгейін көрсететін өлшем.
Соғыс тактикасы және бес қарудың орны
Көшпелілердің соғыс өнерінде ұрыс көбіне алыстан садақ атудан басталып, кейін найзаласуға, одан әрі қоян-қолтықта қылыш, айбалта, шоқпар қолдануға ауысқан. Тепе-теңдік бұзылса, қаша ұрыс салып, қайта шауып келіп артқа қарай садақ ату тәсілімен айла асыруға тырысқан. Бұл — түркі-моңғол әлеміне ортақ тактикалық үлгі.
5-ерекшелік
Қару түрлерінің әскери тактиканы ойластыруда негіз болуы — «ер қаруының» тағы бір басты белгісі. Ортағасырлық деректерде қолбасшының жау әскерінің қарулануына қарай ұрыс басына кімдерді қоятынын алдын ала есептеуі керек екені де айтылады.
Қару — мәртебе мен биліктің символы
Соғыс қаруының тағы бір маңызды қыры — оның жоғары дәрежелі әскери лауазымдарды белгілеуі және символдық мәнде қолданылуы. Тарихи дәстүрлерде хандардың, сұлтандардың, қолбасшылардың қылыш байлауы; найзаның байрақпен әскербасылық белгі болуы; айбалтаның, шоқпардың түрлі мәдениеттерде дәреже нышанына айналуы кең тараған.
6-ерекшелік
Әскери дәреже мен билікті бейнелейтін нышандар қатарында да негізгі бес қару көрінеді: садақ, найза, қылыш, айбалта, шоқпар. Бұл қатарда да қанжар негізгі категорияға кірмейді.
Қанжар неге «бес қаруға» кірмейді?
Қанжар (кездік, пышақ) — күнделікті тұрмыста хан да, қара да, батыр да, малшы да, ер де, әйел де, бала да пайдаланатын құрал. Тарихи үлгілерге қарағанда, көшпелі халықтардың қанжарлары көбіне семсер мен қылыштың ықшамдалған тұрмыстық нұсқасын қайталайды. Сондықтан ол негізгі әскери жүйені айқындайтын «ер қаруы» категориясына жатпайды.
Неге саны дәл бесеу?
«Ер қаруының» бесеу болып орнығуы олардың айқаста бірін-бірі толық алмастыра алмайтын, әрқайсысының дербес негізгі функциясына сүйенеді. Соғыс қаруын қолданудың негізгі тәсілдері беске тұрақтаған:
Ату
Садақ (оқ)
Қашықтан соққы беру тәсілі.
Кесу
Қылыш, семсер, сапы
«Қылыш мұраты — кесу» деген мақал негізгі қызметті дәл береді.
Түйреу
Найза, сүңгі
Бетпе-бет ұрыстағы бағытталған соққы.
Соғу
Шоқпар, гүрзі
Соққы қуатына негізделген тәсіл.
Шабу
Балта, айбалта, шақан
Шабу әрекетіне құрылған ауыр қару категориясы.
7-ерекшелік
Соғыс қаруының өзіндік жұмсау тәсілімен айқындалуы — «ер қаруы» жүйесінің тірегі. Қосымша қызметтер (мысалы, кесу қаруында түйреу мүмкіндігі) болуы мүмкін, бірақ ол негізгі функцияны өзгертпейді; керісінше, қару типтері мен үлгілерінің әртүрліленуіне ықпал етеді.
Жинақталған анықтама
Сонымен, «ер қаруы – бес қару» дегеніміз — төмендегі басты талаптарға сай келетін жауынгерлік қарудың негізгі бес категориясы:
- өзіндік жұмсау тәсілі бар;
- оны негізінен жауынгерлер ұстайды;
- соғысқа ғана арналған;
- жекпе-жек сайысын өткізуге мүмкіндік береді;
- әскер бөлімдерін құруға негіз болады;
- әскери тактиканы анықтайды;
- әскери мәртебе мен лауазымды белгілеуде символдық қызмет атқарады.
Ату қаруы
садақ, оқ
Түйреу қаруы
найза, сүңгі
Кесу қаруы
қылыш, семсер, сапы
Соғу қаруы
шоқпар, гүрзі
Шабу қаруы
балта, айбалта, шақан
Демек, «бес қаруын асынған» тіркесінің астарында көшпелі халықтардың жауынгерлік қаруды жүйелеудің байырғы, орныққан классификациясы жатқанын көреміз. Тілдік деректер мен эпостық материалдарды талдау бұл жүйені қалпына келтіруге мүмкіндік береді.