Адамдар мен басқа тіршілік өмір сүріп жатқан дүние
Қазақ жеріндегі алғашқы философиялық түсініктер
Басқа халықтардың философиясы сияқты, қазақ жеріндегі отандық философия да өз қайнарын көне аңыздар мен дастандардан, ертегілерден алады. Аңызға бай халықтар қатарында үнділер мен гректер жиі аталады. Дегенмен қазақ елі де олардан кем түспейді: ғасырлар бойы көшіп-қонып жүрген халық үшін ең үлкен байлық — тілі, ата-бабадан жеткен дәстүрі, аңыз-хикаялары мен нақыл сөздері болды.
Осы мұралардың көп бөлігі соңғы жылдары ғана қайта жарық көріп, философиялық тұрғыдан жүйелі талданып келеді.
Көне түріктердің дүниетанымы
Көне түріктердің түсінігі бойынша, Дүние жоқтан пайда болған. Оны ұстаға ұқсайтын Жаратқан жаратты. Дүние негізінен төрт бастауға — жер, су, от, ауаға сүйенеді.
Бұл әлем қайшылықтарға толы деп ұғынылды: жер мен күн, өлім мен өмір, адам мен табиғат, бақ-дәулет пен зардап, жарық пен қараңғы, жылы мен суық және тағы басқа қарама-қарсылықтар қатар өмір сүреді.
Әлемнің қабаттары: Тәңір әлемі және Жер-Су дүниесі
Аспанға көз тіккен ежелгі түрік бабаларымыз оны Тәңір, яғни Жаратқан әлеміне жатқызған. Ал адамдар мен басқа тіршілік иелері өмір сүретін дүние — Жер мен Су әлемі деп қабылданды.
«Биікте көк Тәңірі, төменде қара жер жаралғанда, екеуінің арасынан адам баласы жаратылған…»
Табынудың бастаулары: үрей мен ризашылық
Тәңірге және Жер-Суға табынудың пайда болуы адамның қоршаған ортаға деген бастапқы қатынасымен байланысты. Бір жағынан, табиғаттың стихиялық күштеріне тәуелділік сезімі мен үрей болды. Екінші жағынан, өмір сыйлаған ортаға деген ризашылық та қатар жүрді.
Түсініктердің өзегі
Көне түсінік бойынша, бұл құдайлар қарапайым адамдарға қамқорлық танытып, тіршілікке қажет игіліктерді — соның ішінде жабайы өсімдіктердің жемістерін — сыйлаған.