Жалпы сақтандыруға және өмірді сақтандыруға тән экономикалық қатынастар қоғамдық өндіріс процесіндегі зиянның орнын
Сақтандырудың мәні: қоғамдағы орны және экономикалық рөлі
Сақтандыру — қоғамның экономикалық қатынастарының айрықша саласын бейнелейтін көне категориялардың бірі. Ол адам өмірінің, өндірістік қызметтің және әлеуметтік-экономикалық үдерістердің барлық қырын қамтиды. Сақтандыруды туындататын негізгі себеп — өндіріс пен адам өмірінің тәуекелге толы сипаты.
Өндіріс үдерістерін үздіксіз жалғастыру, сондай-ақ азаматтардың белгілі бір топтарының өмір сүру деңгейін қолдау үшін қоғамда қажетті ресурстардың қоры болуы тиіс. Мұндай қорлар натуралдық-заттай резервтер түрінде де, ақша ресурстары түрінде де қалыптасады. Ақша қаражаттары көбіне резервтік және сақтық қорлары ретінде жинақталады.
Сақтандырудың түпкі мақсаты — қоғамдық ұдайы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін азаматтарды, мүлікті және өндіріс үдерістерін қоғамдық әрі ұжымдық қорғау.
Сақтандыру категориясының негізгі белгілері
-
Ықтималдық сипаты: сақтандыру қатынастары тәуекелдің орын алу-алмауына байланысты құрылады.
-
Төтенше сипаты: сақтандыру «жай» жағдайларға емес, мемлекеттен бастап жеке адам деңгейіне дейінгі ауқымда туындауы мүмкін төтенше оқиғаларға қатысты қолданылады.
Қаржы категориясымен ортақ белгілері
Сақтық қатынастарының ақшалай сипаты
Қоғамдық өнім құнын қайта бөлуге қатысуы
Ақша қорларын құру және пайдалану арқылы іске асуы
Қатынастардың бір бөлігінің міндетті сипатта болуы
Сақтық баламалығы әрдайым толық сақталмайды: кей жағдайларда қатынастар баламасыз сипатқа ие болады.
Сақтандыру шеңберінде мемлекет сақтық ресурстарының меншік субъектісі бола алатындықтан, сақтандыру кей жағдайларда жалпы мемлекеттік қаржының құрамды бөлігі ретінде қарастырылады. Ал көп жағдайда сақтандыру қызметі — экономикалық жүйедегі арнайы сақтандыру ұйымдары жүзеге асыратын дербес қаржы-кредиттік институт.
Сақтандырудың экономикалық мәні және функциялары
Сақтандырудың экономикалық мәні — барлық қатысушылардың төлемдері есебінен оқыс оқиғаға ұшыраған тарапқа көмек көрсетілуінде. Яғни сақтандыру — қолайсыз құбылыстар мен күтпеген оқиғалар кезінде жеке және заңды тұлғалардың мүліктік мүдделерін қорғауға, келтірілген материалдық зиянды өтеуге арналған мақсатты ақша қорларын құру және пайдалану бойынша қайта бөлу қатынастарының ерекше саласы.
Бөлу функциясы
Қайта бөлу ретінде көрінеді. Алдын алу шараларын қаржыландыру арқылы сақтандыру жағдайының салдарын төмендетуге бағытталуы мүмкін.
Өтемдік функция
Оқиға болған жағдайда зиянды өтеуді қамтамасыз етеді — сақтандырудың негізгі практикалық мазмұны осы.
Жинақтық функция
Әсіресе жеке басты және өмірді сақтандыруда айқын: жарналар белгілі бір кезеңде жинақталып, кейін төлем ретінде беріледі.
Бақылау функциясы
Сақтық төлемдерін жұмылдыруды және сақтық қорының қатаң мақсатты пайдаланылуын қамтамасыз етеді.
Тәуекелдік функция туралы көзқарас
Соңғы зерттеулерде сақтандырудың тәуекелдік функциясын бөле көрсету ұсынылады: сақтық тәуекелі сақтандырудың басты арналымымен — қолайсыз оқиғалардан туған зиянды өтеумен — тікелей байланысты.
Сақтандыру салалары және оларды топтастыру
Сақтандыруды жүргізу барысында қатысушылардың әртүрлі мүдделерін қамтитын, объектілері сан алуан және сақтандыру оқиғалары өте кең болатын күрделі қатынастар қалыптасады. Осы қызмет біртектес тәуекелдер қағидаттарына сүйене отырып бірнеше салаларға бөлінеді.
Негізгі топтастыру өлшемдері
Объектілері бойынша
Жеке тұлға, мүлік, жауапкершілік
Өтем түрі бойынша
Зиянды өтеу немесе келісілген сома
Баланс құрылымы бойынша
Салалық қаржылық жіктемелер
Сақтандыру объектілері бойынша
-
Жеке басты сақтандыру
-
Мүлікті сақтандыру
-
Жауапкершілікті сақтандыру
Қазақстандағы сақтандыру салалары: өмірді сақтандыру және жалпы сақтандыру
Өмірді сақтандыру саласы
Әдетте ерікті сақтандыру нысанында жүзеге асады және келесі сыныптарды қамтиды:
-
Өмірді сақтандыру
-
Аннуитеттік сақтандыру
Жалпы сақтандыру саласы
Ерікті сақтандыру нысанында көптеген сыныптарды қамтиды:
- Жазатайым жағдайдан және аурудан сақтандыру
- Медициналық сақтандыру
- Автокөлікті сақтандыру
- Темір жол көлігін сақтандыру
- Әуе көлігін сақтандыру
- Су көлігін сақтандыру
- Жүктерді сақтандыру
- Өзге мүлікті сақтандыру
- Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру
- Автокөлік иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігі
- Тасымалдаушының азаматтық-құқықтық жауапкершілігі
- Шарт бойынша азаматтық-құқықтық жауапкершілік
- Зиян келтіргені үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілік (өзге түрлерін қоса)
Жалпы сақтандыру да, өмірді сақтандыру да тәуекелдер жиынтығына сүйенеді: дүлей апаттар, төтенше және күтпеген оқиғалар қоғамдық өндіріс үдерісін бұзған жағдайда, зиян сақтанушылар төлейтін жарналар есебінен қалыптасқан сақтық қорлар арқылы ынтымақтастық қағидатымен өтеледі.
Негізгі сақтандыру түрлерінің мазмұны
Мүліктік сақтандыру
Мүліктік және кәсіпкерлік тәуекелдер, сондай-ақ азаматтық-құқықтық жауаптылыққа байланысты мүдделерді сақтандыру — жалпы (мүліктік) сақтандыруға жатады. Бұл жерде мүліктің жоғалу (жойылу) қаупі, жетіспеуі, бүлінуі және өзге де мүліктік игіліктер мен құқықтарға келетін зиян сақтандырылады.
Маңызды талап: сақтанушының мүлікті сақтандыруға мүддесі болмаса, жасалған мүліктік сақтандыру шарты жарамсыз деп танылады.
Өмірді және жеке басты сақтандыру
Өмірді сақтандыру — азаматтардың өмірін, денсаулығын, еңбек қабілеттілігін және жеке басына қатысты өзге де мүдделерін қорғаудың нысаны. Жеке басты сақтандыру шартында сақтанушының өзі де, шартта көрсетілген өзге сақтандырылған тұлға да сақтандырылуы мүмкін.
Бұл қорғау азаматтардың материалдық тұрмыс деңгейімен және экономикалық мүдделерімен тығыз байланысты болып, мүліктік, жеке басты және әлеуметтік сақтандыру тетіктері арқылы іске асады.
Аннуитеттік сақтандыру
Аннуитеттік сақтандыру — сақтандырылушы белгілі бір жасқа жеткенде, еңбек ету қабілетін жоғалтқанда (жасына, мүгедектігіне, науқастануына байланысты), асыраушысынан айырылғанда, жұмыссыз қалған кезде немесе табысы азайған өзге жағдайларда зейнетақы/рента түрінде кезең-кезеңімен сақтық төлем алуды көздейтін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы.
Жазатайым жағдайдан және аурудан сақтандыру
Бұл сақтандыру сақтандырылушы жазатайым жағдай немесе ауру салдарынан қайтыс болғанда, еңбек ету қабілетін толық не ішінара жоғалтқанда немесе денсаулығына өзге де зиян келген жағдайда сақтық төлем төлеуді көздейді. Төлем нысаны тіркелген сома ретінде немесе шығынды ішінара/толық өтеу ретінде белгіленуі мүмкін.
Медициналық сақтандыру
Медициналық сақтандыру сақтандырылушы медициналық ұйымнан медициналық сақтандыру бағдарламасына енгізілген қызметтерді алған кезде туындайтын шығыстарды ішінара немесе толық өтеу мақсатында сақтық төлем жасауды көздейді.
Көлік құралдарын сақтандыру
Көлік құралын иеленуге, пайдалануға және оған билік етуге байланысты мүліктік мүдделер көліктің зақымдануы немесе жойылуы, соның ішінде айдап әкету немесе ұрлау салдарынан келген зиянды ішінара немесе толық өтеу арқылы қорғалады.
Жүктерді сақтандыру
Жүктерді иеленуге, пайдалануға және билік етуге қатысты мүдделер жүктің зақымдануы, жойылуы немесе тасымалдау тәсіліне қарамастан жоғалып кетуі салдарынан келген зиянды ішінара немесе толық өтеу арқылы сақтандырылады.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру
Бұл сақтандыру үшінші тұлғалардың өміріне, денсаулығына немесе мүлкіне зиян келтіруден туындайтын міндеттемелер бойынша жауаптылық тәуекелін, сондай-ақ шарттардан туындайтын міндеттемелер бойынша жауаптылық тәуекелін сақтандыруды қамтиды.
Зиян келтіргені үшін азаматтық-құқықтық жауаптылықты сақтандыруда ықтимал өзге тұлғалардың жауаптылығы да сақтандырылуы мүмкін. Ал шартты бұзғаны үшін жауаптылық тәуекелі — шарт талаптарына сәйкес сақтанушы жауапты болатын тараптың пайдасына сақтандырылған болып есептеледі (пайда алушы ретінде).
Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру
Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру кәсіпкердің келісімшарттағы контрагенттері міндеттемелерін бұзғаннан туындайтын залал тәуекелін немесе кәсіпкерге тәуелді емес жағдайлар әсерінен қызмет шарттарының өзгеруінен болатын залал тәуекелін қамтиды. Бұған күтілген кірісті ала алмау тәуекелі де кіреді.
Бұл шарт бойынша тек сақтанушының өзінің кәсіпкерлік тәуекелі және тек соның пайдасына сақтандырылуы мүмкін. Сақтанушы емес тұлғалардың тәуекелін сақтандыру немесе өзге тұлғаның пайдасына жасалған шарт жарамсыз деп танылады.
Салалық мысалдар және міндетті сақтандыру
Сақтандырылатын мүліктің түріне немесе тобына қарай ауыл шаруашылығы дақылдарын, малды, құрылыстарды, мемлекеттік және жеке меншік кәсіпорындар мүлкін, қоғамдық ұйымдар мүлкін, көлік құралдарын, қаржылық тәуекелдерді (соның ішінде банк салымдары мен банк операцияларын, бағалы қағаздар нарығындағы операцияларды), жүктерді, мұнай операцияларын (өндіру, өңдеу, тасымалдау) және басқа да бағыттарды сақтандыру түрлері ажыратылады.
Міндетті сақтандыру мысалдары
-
Көліктің барлық түрімен тасымалдау кезінде тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру.
-
Автокөлік иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру.
Ауыл шаруашылығын міндетті сақтандыруды қалпына келтіру
1996 жылдан бастап ауыл шаруашылығы өндірісін — көпжылдық екпелерді, ауыл шаруашылығы малдарын, жылжымалы және жылжымайтын мүліктерді, ауыл шаруашылығы өнімдері мен тауарларын — қолайсыз табиғи-климат жағдайларынан, эпизоотиялардан және өзге де дүлей апаттардан міндетті сақтандыру қайта қалпына келтірілді.