Ауыл шаруашылығының инфроқұрылымы
Агроөнеркәсіптік өндірістің қазіргі және болашақтағы дамуы тек ауыл шаруашылығының тікелей даму деңгейімен ғана емес, сонымен бірге оған қызмет көрсететін салалардың даму дәрежесімен де айқындалады. Басқаша айтқанда, ауыл шаруашылығының тиімділігі оның инфрақұрылымына тікелей тәуелді.
Агроөнеркәсіп кешенінің инфрақұрылымы: мәні мен құрылымы
Агроөнеркәсіп кешенінің (АӨК) инфрақұрылымы — негізгі өндіріске де, өндірістен тыс (әлеуметтік) салаларға да қызмет ететін қызметтер мен қызмет түрлері арқылы көрінетін өндіргіш күштер элементтерінің жиынтығы.
Өндірістік инфрақұрылым
Материалдық-техникалық қамтамасыз ету, жөндеу, өңдеу, сақтау, тасымал.
Әлеуметтік инфрақұрылым
Тұрғын үй, білім, медицина, мәдениет, коммуналдық қызметтер.
Рыноктық инфрақұрылым
Сауда, қаржы, ақпарат, делдалдық және сақтандыру институттары.
Өндірістік инфрақұрылымның негізгі элементтері
Өндірістік инфрақұрылым ауыл шаруашылығы өндірісінің үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Оған материалдармен және жабдықтармен қамтамасыз ету, техниканы жөндеу және күтіп ұстау, ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау, өңдеу, сақтау және сату, сондай-ақ электр қуаты, жол жүйесі, байланыс сияқты жүйелер жатады.
Ауыл шаруашылығына тікелей қызметтер
- Агрохимиялық қызметтер
- Мал дәрігерлік қызмет
- Өсімдіктерді қорғау
- Техниканы жөндеу және сервис
Нарық жағдайындағы тірек салалар
- Электротехникалық қамтамасыз ету
- Жол құрылысы және жол қатынастары
- Көлік (транспорт) жүйесі
- Байланыс және логистика
Әлеуметтік инфрақұрылым: өнім өндірмесе де, өнімділікті арттырады
Әлеуметтік инфрақұрылым тікелей өнім өндірмейді, бірақ негізгі өндірістік салалардың бірқалыпты әрі үздіксіз жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Ол халықтың тұрмыс деңгейін, денсаулығын, білімін, мәдениетін және кәсіби даярлығын көтеру арқылы өндірістің өркендеуіне ықпал етеді.
Әлеуметтік инфрақұрылым құрамына кіретін салалар
Тұрғын үй, коммуналдық шаруашылық, мәдениет мекемелері, денсаулық сақтау, халыққа қызмет көрсету, тұрмыстық қызмет, білім беру және балалар тәрбиесі мекемелері.
Тұрғын үй және коммуналдық қызмет
Инженерлік желілер, тұрмыстық қызмет көрсету.
Білім және тәрбие
Оқу-ағарту, балалар мекемелері.
Денсаулық және мәдениет
Медицина, мәдениет, спорт, ғылым.
Аймақтық ерекшелік: инфрақұрылымның қалыптасу шарттары
АӨК инфрақұрылымының дамуы нақты аймақтың табиғи-экономикалық жағдайларына тікелей байланысты. Әр өңірдің табиғи және экономикалық ерекшеліктері әртүрлі болғандықтан, инфрақұрылым негізгі салалардың даму қарқынына, өнім көлемінің артуына, сапаның жақсаруына және әлеуметтік салалардың жетілуіне айқын әсер етеді.
Инфрақұрылым дамуына әсер ететін факторлар
- Өңірдің табиғи-климаттық жағдайы
- Шаруашылық субъектілері мен өндіріс объектілерінің орналасуы
- Энергия қуаты мен су көздеріне қолжетімділік
- Жол және көлік қатынастарының деңгейі
- Өндіріс технологиясының ерекшеліктері
- Саланың табиғат құбылмалылығына тәуелділігі және қаржы айналымының ұзақтығы
Рыноктық инфрақұрылым: байланыстарды ұйымдастыратын жүйе
Экономиканың аграрлық секторында рыноктық инфрақұрылымның қалыптасуы мен дамуы көптеген факторларға тәуелді. Бұл факторларды жан-жақты талдау рыноктық қатынастар жағдайында инфрақұрылымның даму бағытын, оның құрамын және бөлімдерінің ауқымын айқындауға мүмкіндік береді.
Рыноктық инфрақұрылымды жіктеу оның салалары мен жекелеген элементтерінің жалпы экономикалық өсудегі рөлі мен маңызын анықтауға, өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланыстарды зерделеуге, сондай-ақ негізгі өндіріс пен оны қамтамасыз ететін субъектілердің оңтайлы арақатынасын қалыптастыруға қажет.
АӨК рыноктық инфрақұрылымының негізгі блоктары
АӨК-тің рыноктық инфрақұрылымы экономикалық айналымға қатысушылардың жүйелерінен, тауарлар мен қызметтер рыногінен, сондай-ақ ресурстар мен қаржы рыногінен құралады. Жалпы жүйедегі ең маңызды бағыттардың бірі — тауар рыногы инфрақұрылымын қалыптастыру.
Тауар рыногі
- Көтерме және бөлшек сауда торабы
- Тауар биржалары
- Жәрмеңкелер
- Аукциондар
- Делдалдық фирмалар
- Коммерциялық ұйымдар және сауда үйлері
- Көлік агенттіктері
- Брокерлік кеңселер
- Коммерциялық ақпараттық орталықтар
Қаржы рыногі
- Банк жүйесі
- Қор биржалары
- Бюджеттер
- Салық қызметі
- Зейнетақы қорлары
- Сақтандыру компаниялары
- Аудиторлық компаниялар
- Валюта биржасы
Өткізу инфрақұрылымы: өзекті түйткілдер
Рыноктық экономиканы игеру жылдары ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізудің инфрақұрылымдық жүйесінде елеулі өзгерістер болды: бұрыннан қалыптасқан салааралық байланыстар әлсіреді. Соның нәтижесінде өндірілген және тұтынуға дайын сапалы өнімді тиімді өткізу мәселесі өзекті сипат алды.
- Өнімнің өтімділігінің төмендеуі халықтың әлеуметтік тұрмыс деңгейіне әсер етті.
- Тауарлық деңгейдің төмендеуі піскен өнімнің орынсыз ысырап болуына әкелді.
- Тасымалдау мен сақтау тізбегіндегі әлсіздік шығындардың артуына себеп болды.
- Инфрақұрылымның жұпынылығы, ресурс тапшылығы және негізгі қорлардың жаңартылмауы өнімділікке кері ықпал етті.
Аграрлық саясат: екі негізгі ұстаным
Ауыл шаруашылығы өндірісінің еркін рынок механизмдеріне бейімделуі объективті түрде күрделі. Бұл аграрлық саясаттың ерекше мәртебесін алға шығарады. Халықаралық тәжірибеде аграрлық саясат кең талқыланып, мемлекеттердің экономикалық бағыты әртүрлі доктрина мен стратегиялар арқылы айқындалады.
Либералдық модель
Рынок тетіктеріне басымдық беріп, мемлекеттік араласуды шектеуді көздейді.
Аграрлық протекционизм
Көптеген дамыған елдер ұстанатын бағыт: өндірушіні қолдау, тәуекелдерді жұмсарту, тұрақтылықты қамтамасыз ету.
АӨК ұғымы және оның құрамдас бөліктері
Табиғи жағдайлар ауыл шаруашылығына әсер еткенімен, өндіріс деңгейі мен мамандануы тек табиғи факторларға ғана емес, көбіне әлеуметтік-экономикалық факторларға да (өнеркәсіп пен көліктің даму сипаты, тарихи қалыптасу, салт-дәстүр және т.б.) тәуелді.
Қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі нәтижесінде аграрлық өндіріс қоғамдық ұдайы өндірістің жалпы жүйесіне кіреді және осы жүйенің заңдылықтарына сәйкес дамиды. Сонымен қатар аграрлық өндіріс көбінесе тұтыну заттарын өндіретін саладан, өндіріс құралдарын (шикізат өңдейтін өнеркәсіп үшін) жеткізетін салаға айналады.
Аграрлық-өнеркәсіптік кешен (АӨК)
Азық-түлік және ауыл шаруашылығы шикізатынан тауарлардың бірнеше түрін өндіретін салалардың жиынтығы ұлттық өндіріс шеңберінде экономиканың ерекше сферасын құрайды. Ол аграрлық-өнеркәсіптік кешен (АӨК) деп аталады.
1) Біріншілік және түпкі өнім өндіру сферасы
Өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығы және олардың өнімдерін өңдейтін өнеркәсіп салалары.
2) Өндірістік инфрақұрылым
Сервис, энергия, жол, байланыс, сақтау, өңдеу, логистика.
3) Айналым және ақпараттық қамту
Тауар-ақша айналымы, рынок институттары және ақпараттық жүйелер.
Нәтижесінде АӨК жабық, өзін-өзі ұдайы өндіретін жүйе ретінде қызмет етіп, ауыл шаруашылығы мен оған қызмет көрсететін салалардың теңгерімді дамуын талап етеді. Мұндай теңгерім басқаруды жетілдірумен бірге азық-түлік нарығын толықтырудың маңызды шарттарының бірі болып саналады.