Қазақша рефераттар

Негізгі өндіріс шығындарының есебі

Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру: мәні және әсер ететін факторлар

Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру бухгалтерлік шоттарды дұрыс қолдану және шығындарды жүйелі түрде топтастырудан тұрады. Есепті ұйымдастыруға келесі факторлар ықпал етеді:

  • кәсіпорынның қызмет түрі;
  • басқарудың ұйымдық құрылымы (цехтық немесе цехсыз);
  • кәсіпорынның құқықтық нысаны;
  • шығарылатын өнім көлемі.

Өндірістік есепті ұйымдастыру шығын есебінің объектісі ретінде нені қабылдайтынына байланысты әртүрлі топтастыруды қарастырады. Тәжірибеде шығындар: түрлері, пайда болған жерлері, жауапкершілік орталықтары және шығынды көтерушілер бойынша есептелуі мүмкін.

Шығындарды топтастырудың негізгі бағыттары

1) Түрлері бойынша шығындар есебі

Бұл тәсіл қорытынды бақылау үшін қажет және кәсіпорынға өнімнің өзіндік құны құрылымын (жекелеген элементтердің жалпы шығындардағы үлесін) анықтауға, сондай-ақ өзіндік құнды төмендету резервтерін табуға мүмкіндік береді.

Өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құнына кіретін шығындардың құрамы мен жіктелуі бухгалтерлік есеп стандарттарымен және әдістемелік ұсынымдармен реттеледі. Негізгі элементтер:

Материалдық шығындар

шикізат, материалдар және өндірісте тұтынылатын өзге ресурстар.

Еңбекті өтеу шығындары

өндіріс персоналының еңбекақысы және оған теңестірілген төлемдер.

Әлеуметтік аударымдар

әлеуметтік салық және міндетті аударымдар.

Қосымша (үстеме) шығындар

өндірісті ұйымдастыру мен қызмет көрсетуді қамтамасыз ететін жанама шығындар.

2) Шығындарды пайда болған жерлері бойынша есептеу

Шығындардың пайда болатын жері — кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелері: жұмыс орындары, учаскелер, бригадалар, цехтар, бөлімдер және т.б. Әрбір учаскеге кәсіпорынның номенклатурасына сәйкес тіркеу нөмірі беріледі.

Бұл есеп басшылыққа не береді?

  • кәсіпорын және бөлімшелер жұмысының тиімділігін жан-жақты бақылау;
  • өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау үшін қажетті деректер;
  • жекелеген өнім түрлері арасында үстеме шығындарды дұрыс бөлу.

3) Жауапкершілік орталықтары бойынша есеп

Бұл тәсілдің мақсаты — әрбір жауапкершілік орталығы бойынша шығындар мен табыс туралы мәліметтерді жинақтап, сметадан ауытқуды нақты жауапты тұлғаға бекіту. Қысқа мерзімдер бойынша жасалатын смета орындалуы туралы есепте бухгалтер-талдаушы нақты деректерді көрсетеді, ал орталық басшылары баптар бойынша ауытқуларды көреді.

Әкімшілік шығындарды қандай қырынан жіктеу, шығын пайда болған орындарды қаншалықты терең детализациялау және оларды жауапкершілік орталықтарымен қалай ұштастыру — кәсіпорынның ішкі басқарушылық шешімі.

Көмекші өндіріс шығындарының құрамы

Көмекші өндірістік шығындар әдетте төрт элементтен тұрады:

  • Материалдық шығындар

    қосымша материалдар мен шикізат, қосалқы бөлшектер және т.б.

  • Еңбекті өтеу шығындары

    өндірістік персоналдың еңбекақысы.

  • Әлеуметтік аударымдар

    әлеуметтік салық және міндетті төлемдер.

  • Қосымша (үстеме) шығындар

    жанама шығындар: қызмет көрсету, басқару, инфрақұрылым.

Өндірістік қорлар және түгендеу

Өндірістік қорлар кәсіпорын қоймасындағы материалдарда, бітпеген өндірісте және дайын өнім (тауар) қорларында көрініс табады. Олар түгенделуге тиіс, кәсіпорын активі ретінде танылады және алдағы есепті кезеңдерде пайда әкелуі керек.

Материалдық және еңбек шығындары: тікелей және жанама

Тікелей материалдық шығындар — дайын өнімнің бөлігі болатын материалдар мен шикізат. Олардың құнын белгілі бір бұйымға тікелей, үнемді және артық шығынсыз жатқызуға болады. Материалдық шығын шамасы әдетте нақты өнім түріне қажетті материал нормасы мен бірлік бағасын көбейту арқылы анықталады.

Тікелей еңбек шығындары — нақты бұйымды дайындаумен айналысатын жұмысшылардың еңбекақысы сияқты, өнімнің белгілі бір түріне тікелей жатқызылатын шығындар.

Сонымен бірге өндірісті қамтамасыз ететін қосымша жұмысшылардың, мастерлердің, менеджерлердің еңбекақысы да өндірістік шығындар құрамына кіреді, бірақ оларды нақты өнімге тікелей жатқызу әрдайым мүмкін емес. Мұндай шығындар жанама (қосымша) еңбек шығындары деп аталады және, әдетте, жалпы өндірістік үстеме шығындардың құрамында қарастырылады.

Жалпы өндірістік (үстеме) шығындар: өзгермелі және тұрақты

Жалпы өндірістік (қосымша) шығыстарға өндіріспен байланысты, бірақ нақты өнімге тура әрі үнемді түрде жатқызылмайтын барлық жанама шығындар кіреді. Олар таңдалған базаға сәйкес өнім түрлері бойынша бөлінеді.

Өзгермелі үстеме шығындар

өндіріс көлеміне пропорционалды өзгереді (мысалы, электр энергиясы, құрал-аспаптар, қосалқы материалдар).

Тұрақты және жартылай өзгермелі шығындар

тұрақты: жал төлемі, сақтандыру, амортизация; жартылай өзгермелі: телефон, коммуналдық қызметтер.

Басқарушылық шешім қабылдауда қолданылатын шығын түрлері

Ғылыми-зерттеу шығындары

Ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған шығындар жаңа өнімдер мен қызметтерді әзірлеуге жұмсалатын шығындарды біріктіреді: тәжірибелік үлгілерді дайындау, жаңа бұйымдарды сынау, ғылыми зертхананы ұстау және т.б.

Баламалы шығындар (opportunity cost)

Баламалы шығындар — пайдаланылмаған мүмкіндіктердің құны. Бір әрекетті таңдау басқа әрекеттен түсетін ықтимал пайдадан бас тартуға әкелген жағдайда пайда болады.

Мысал

Спорттық сөмке өндіруші кәсіпорын чемодан жасауға тапсырыс қабылдаса, бұрынғы көлемде сөмке шығара алмауы мүмкін. Бұл шешімнің баламалы шығыны — сөмкелерді сатудан алынбай қалған пайда (табыс минус өндірістік шығындар).

Қайтарымсыз шығындар (sunk cost)

Қайтарымсыз шығындар — бұрын жасалған және болашақ шешімдер арқылы өзгерту мүмкін емес шығындар (мысалы, сатып алынған жабдықтың бастапқы құны). Сондықтан оларды болашақ шешім қабылдауда негіз ретінде қолдануға болмайды.

Түсіндірме жағдай

Зертхана 6 млн теңгеге жабдық алып, кейін оның жұмыс істеуі бөлме жағдайына байланысты нашарлады делік. Жабдықты «ақшасы төленді» деп ұстап тұру — қайтарымсыз шығынның рөлін дұрыс бағаламаудың көрінісі. Дұрыс шешім болашақ шығындарды (жөндеу, кондиционер орнату, жылу жүйесін жақсарту) салыстыруға сүйенуі керек.

Дифференциалды (өсетін) шығындар

Дифференциалды шығындар — екі баламалы шешім арасындағы айырмашылықты көрсететін шығын сомасы. Олар көбіне «қосымша» немесе «өсетін» шығындар деп те аталады.

Мысал

Қалалық бассейнді ұстау шығындары: А ауданы — 65 000 тг, В ауданы — 60 000 тг. Дифференциалды шығын: 65 000 − 60 000 = 5 000 тг.

Маржиналдық және орташа шығындар

Маржиналдық шығын — өнімнің қосымша бірлігін өндіру нәтижесінде пайда болатын қосымша шығын. Орташа шығын — белгілі бір кезеңде өндірілген өнім санына бөлінген жалпы шығын.

Инкременттік шығындар

Инкременттік шығындар өнімнің қосымша партиясын шығару немесе шешім нәтижесінде тұрақты шығындардың өзгеруі жағдайында туындайды. Егер қосымша партияны шығару туралы шешім тұрақты шығындарды арттырса, онда бұл өсім инкременттік шығын ретінде қарастырылады.

Көмекші өндіріс шығындарының бухгалтерлік есебі (8310 шоты)

Көмекші өндіріс шығындарының есебін жүргізуде 8300 «Өндірістік есеп шоттары» бөліміндегі 8310 «Көмекші өндіріс» шоты қолданылады. Төменде жиі кездесетін шаруашылық операцияларының үлгілік корреспонденциясы берілген.

Кесте: Көмекші өндірісте шыққан шығындар есебі (үлгі)

Дебет/Кредит және сомалар мәтіндегі деректер негізінде берілді.

№ Операция мазмұны Дебет Кредит Сома
1 Көмекші өндіріске материалдар босатылды 8310 1310–1350 524 000
2 Көмекші өндіріс жұмысшыларына еңбекақы есептелді 8310 4230 200 000
3 Әлеуметтік аударымдар (әлеуметтік салық) есептелді 8310 3150 17 189
4 Қосымша (үстеме) шығындар енгізілді 8310 8031 310 439
5 Шығындар жинақталып қорытылады 8310 8031–8035 Жиынтық
6 Ай басындағы бітпеген өндіріс шығындары қосылды 8310 1343 18 000
7 Ай соңындағы бітпеген өндіріс шығындары шегерілді 1343 8310 21 000
8 Дайын өнім қоймаға өндірістік өзіндік құнымен тапсырылды 1320 8310 1 048

Ескерту: мәтінде келтірілген кеңейтілген операциялар тізімі (энергия, су/газ, тасымал, жөндеу, ақау, резервтер және т.б.) кәсіпорынның ерекшелігіне қарай 8310 шоты арқылы жинақталып, кейін тиісті шоттарға (мысалы, 8040, 7110, 7210, 2930 және т.б.) есептен шығарылуы мүмкін.