Біз қазақ ұлтынан Тәуелсіздіктің нәтижесінде қазақ еліне айналдық

Білім мен ғылым: тәуелсіз Қазақстанның стратегиялық тірегі

2010 жылы ЮНЕСКО ұйымдастырған Білім конференциясына қатысушылар адамзатты біріктіретін ең басты күш — білім деген қорытынды жасады. Бұл ойдың мәні терең: білім мен ғылымның қоғам болашағы үшін атқарар рөлін ештеңемен салыстыру мүмкін емес.

Қазақстанның тұрақты дамуы үшін мемлекет алдында тұрған ауқымды міндеттер мен бағдарламаларды жүзеге асыратын, бүгінгі бастамаларды ертеңге жеткізетін заманауи біліммен қаруланған, озық ойлы, білікті мамандар қажет.

Конституциялық кепілдік және тілдік әралуандық

1995 жылғы Конституцияның 30-бабына сәйкес, толық орта білім алу баршаға бірдей міндетті және мемлекеттік мектептерде тегін беріледі. Ал мектеп бітірген түлекке кейін қай оқу орнына түсу (мемлекеттік немесе жеке) — өз таңдауы.

Этностық ерекшеліктерді ескере отырып, республикада білім беру үдерісі 7 тілде жүргізіледі. Бұл көптілді ортада сапалы оқу-әдістемелік қор қалыптастыруды үздіксіз талап етеді.

«Қазақстан–2030»: білімді жаңғырту және цифрландыру

1997 жылдың соңында Президент Н.Ә. Назарбаев 2030 жылға дейінгі даму стратегиясын жариялап, оны болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершіліктің көрінісі ретінде бағалады. Ұзақ мерзімді жеті басымдықтың бірі — азаматтардың денсаулығы, білімі мен әл-ауқаты.

Компьютерлендіру бағыты

Стратегияда мектептерді, әсіресе ауылдық жерлердегі мектептерді жаппай компьютерлендіру қажеттігі атап көрсетілді.

Жүйелі ақпараттандыру

1997–1998 оқу жылынан бастап жалпы білім беру ұйымдарында ақпараттандыру мен компьютерлендіру бағдарламасын орындау міндеттелді.

Нәтиже

2001 жылы мектептерді компьютерлендіру жұмыстары толық аяқталды. Бұл — білім сапасына әсер еткен маңызды инфрақұрылымдық қадам.

Жаһандану және бәсекеге қабілеттілік: білімнің жаңа өлшемі

Жаһандану үдерісі әлемдік бәсекелестікті күшейтті: мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі рейтингтер арқылы өлшеніп, теориялары мен факторлары айқындала бастады. Қазақстанның бұл бағыттағы тиімді жолдары Елбасының 2004 жылғы 19 наурыздағы жолдауында және әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясында нақтыланды.

2005 жылғы жолдауда айтылған: «XXI ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық» деген тұжырым білім сапасын ұлттық күн тәртібінің өзегіне айналдырды.

Қазіргі жағдайда адамның білімі мен біліктілігі — мемлекет бәсекеге қабілеттілігінің негізгі факторларының бірі. Сондықтан оқу үдерісіне ақпараттық технологияларды енгізу және білім беруді ақпараттандыру — уақыт талабы.

Ақпараттық қоғам және «жаңа сауаттылық»

Біз өте жылдам өзгеретін әлемде өмір сүріп отырмыз: технологиялар да, ақпарат ағыны да, коммуникация құралдары да үздіксіз жаңарып келеді. Балалар да өзгереді — олар мектепке бұрынғыдай емес, мүлде басқа тәжірибемен келеді.

Бірнеше жыл ішінде мамандықтардың мазмұны түбегейлі өзгеріп жатқандықтан, бүгінгі оқушыға ертеңгі кәсібінің әлемі үшін қандай нақты білім қажет болатынын дәл айту қиын. Сондықтан оқушы:

бір емес, бірнеше мамандықты алмастыруға дайын болуы;
үнемі өзін-өзі дамытуға дағдылануы;
кәсіби қызметке қажет ақпаратты іздеп табуға, алуға, өңдеуге үйренуі;
оқу, жазу, санаумен қатар ақпаратпен жұмыс істей білуді қамтитын жаңа сауаттылықты меңгеруі тиіс.

Ақпараттық қоғамда толыққанды өмір сүруге бағдарланған оқытудың жаңа парадигмасы қажет. Бұл өзгерістердің іргесі мектепке дейінгі тәрбиеден басталғаны дұрыс.

Жеке сектор, жоғары білім және халықаралық мүмкіндіктер

Оқу орындарының өсуі

1995–1998 жылдары жеке меншік оқу орындарының саны 41-ден 88-ге дейін артты. 2000 жылдың басына қарай жоғары білім саласында коммерциялық оқу орындарының үлесі айтарлықтай өсті.

Халықаралық байланыс

Тәуелсіздік жылдары білім беру жүйесінің халықаралық байланысы кеңейді. 1993 жылғы 5 қарашада Президенттің «Болашақ» халықаралық стипендиясы бекітіліп, жастарды шетелдің беделді оқу орындарына жіберу жүйелі сипат алды.

Заңнамалық негіз және кадр әлеуеті

1999 жылғы 11 маусымда Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы жарияланды. 2006 жылдың басында республика бойынша 252 800 ұстаз еңбек етті. Білім сапасын арттыру үшін оқу орындарын лицензиялау мен аттестациялау нормалары бекітілді.

Бірыңғай мектеп идеясы: ортақ азаматтық кеңістікке қадам

Тәуелсіздік нәтижесінде қазақ елі өз мемлекеттілігін нығайтты. Ендігі міндет — білім беру жүйесін заманға сай нақтылау. Ұсынылатын бағыттардың бірі — өзге дамыған елдердегі тәжірибеге ұқсас, бірыңғай оқу стандарты негізіндегі жаңа тұрпатты мектеп мәдениетін қалыптастыру.

Бастауын балабақшадан бастау

Бұл үдеріс мектепке дейінгі ұйымдардан басталғаны жөн: қазақ немесе орыс балабақшасы деп бөлмей, мемлекеттік тілде біртұтас тәрбие жүйесіне құрылған балабақша моделін күшейту қажет. Мұндай қадам қоғамдағы тілдік жіктелудің біртіндеп азаюына және ортақ азаматтық психологияның қалыптасуына ықпал етеді.

12 жылдық біліммен үйлестіру

Бірыңғай мектеп мәдени жобасын 12 жылдық білім беру моделін енгізумен қатар қарастырып, қоғамдық талқыдан өткізіп, құқықтық тұрғыда бекіту — уақыт ұттыруы мүмкін.

Көптілді модель тәжірибесі

Түрік-қазақ лицейлері (KATEV жүйесі) тәжірибесінде түлектер қазақ, түрік, орыс, ағылшын тілдерін меңгеріп шығатыны айтылады. Бұл көптілді білім беруді жүйелеу туралы кәсіби талқылауға негіз бола алады.

Әрине, мұндай өзгерістер пікірталас тудырады: білім беру жүйесі табиғатынан консервативті. Дегенмен келешек үшін шешім қабылдау қажет. Ұсыныстардың бірі — бастауыш сыныптарда (1–4) оқытуды мемлекеттік тілде басым жүргізу, ал кейінгі деңгейлерде пәндік көптілділікті сауатты дамыту.

Тұлға тәрбиесі: білім мен құндылықтың қатар жүруі

Елбасы жаһандану дәуірінде жас азамат бойына белсенділік, тіл табыса білу, шыдамдылық, уәдеге беріктік секілді қасиеттерді сіңіруі тиіс екенін атап өтті. Сонымен бірге бір ұлттың тілін не мәдениетін екіншісінен жоғары қою — әлемдік даму бағытына қайшы екені айтылды.

Лев Гумилевтің ойы да өзекті: ұлттың күштілігі санының көптігінде емес, ұрпағына сақтап қалдыратын және әлемге тарататын рухани мәдениетінде.

Осыдан келіп, жастарды өзгелерді тыңдауға, түсінуге, өзге ұлттардың тілі мен ділін, салт-дәстүрін құрметтеуге тәрбиелеу міндеті туындайды. Қазақстандық жастар өз елінің патриоты болып, түрлі экстремистік сипаттағы алдамшы ықпалдарға қарсы тұра алатын иммунитетін күшейтуі керек.

Дарын, «Болашақ» және жаңа білім институттары

Мамандар даярлауды жаңарту мен қолдауға бағытталған бастамалардың бірі — «Дарын» мемлекеттік бағдарламасы. Ерекше дарынды балаларды шетелде оқыту мақсатында 1993 жылдан бері «Болашақ» бағдарламасы жұмыс істейді.

Соңғы жылдары жаңа балабақшалар, зияткерлік мектептер және Назарбаев Университеті сияқты білім институттары ашылып, білім экожүйесін кеңейтті. Шетелде оқуға бағыттайтын мемлекеттік емес орталықтар мен қорлар да белсенді жұмыс істей бастады.

Үздіксіз білім беру және халықаралық кеңістікке ықпалдасу

Тәуелсіздік жылдарында білім берудің мазмұны айқындалып, қаржыландыру мен басқару тәсілдері өзгерді. Жаңаша құқықтық-нормативтік база қалыптасты, қосымша және баламалық білім беру мекемелері пайда болды.

XXI ғасырда білім адамзаттың даму траекториясын айқындайды. Сондықтан Қазақстанда білім беруді ұлттық экономика мен қоғамның әлеуметтік сұраныстарына сай дамыту, халықаралық ақпарат кеңістігіне қосылу және дүниежүзілік білім беру үдерісіне сәйкес үздіксіз білім беру жүйесін енгізу өзекті бағытқа айналды.

Бұл — кадрларды даярлау, қайта даярлау және біліктілікті арттыру жүйесін құру арқылы көрініс табады; кей жағдайларда ол еңбекпен қамту қызметімен бірлесе әрекет етеді. Нарықтық экономика маман даярлаудың әртүрлі модельдерін талап етеді.

Ғылым саласындағы дағдарыс және институционалдық жауап

Ғылымның дамуы табиғат заңдылықтарын терең тануға және қоғамды ғылыми қызметке тартуға тікелей байланысты. Кеңес Одағы ыдыраған кезеңде Қазақстандағы ғылыми мекемелер дағдарысқа ұшырады. Оның себептері көпқырлы болды: зерттеу бағыттарының орталықтан басқарылуы, жалпыодақтық құрылымдарға тәуелділік, институттардың өзара байланысының әлсіздігі, экономикалық құлдырау салдарынан қаржыландырудың қысқаруы, инфляцияның жалақыны әлсіретуі және талантты жастардың өзге салаларға не шетелге кетуі.

1992–1994: қиын кезеңнің сабақтары

1992–1994 жылдар ғылымның ауыр ахуалымен есте қалды. Соған қарамастан, іргесі бұрыннан қаланған ғылыми мектептер — геология, химия, механика сияқты бағыттар — құрылымдық күйреуге қарамастан өз әлеуетін сақтап қалуға тырысты.

Министрлік қадамдары

Кемшіліктердің орнын толтыру үшін Ғылым және жаңа технология министрлігі нақты жұмыстарды қолға алды. 1992 жылы ғылымды жетілдіру және ғылыми-техникалық әлеуетті дамыту туралы Президент Жарлығы қабылданды.

Ұлттық ғылыми орталықтар

1992–1993 жылдары электроника, байланыс, есептеу техникасы, биотехнология, экология, жаратылыстану ғылымдары, минералдық шикізатты кешенді өңдеу және ғарыштық технологиялар бағыттарында ұлттық ғылыми орталықтар құрылды.

Сараптау жүйесі және басқаруды жаңарту

1994 жылы министрлік жанынан ғылыми-техникалық бағдарламалар мен жобаларды мемлекеттік сараптау бөлімі құрылды. 1996 жылы ғылымды басқарудың мемлекеттік жүйесін жетілдіру жөніндегі Жарлық қабылданып, ғылыми саланы жаңғыртуға бетбұрыс жасалды: министрлік, Ұлттық академия және ауыл шаруашылығы ғылыми академиясын біріктіру арқылы Қазақстан Республикасының Ғылым академиясын қайта құру қадамдары жүзеге асты.