Мемлекеттік Мәдени мұра бағдарламаның мақсаты
Халықаралық және Ұлттық ИКОМ комитеттерінің қызметі
Музейлердің Халықаралық кеңесі (ИКОМ) — ЮНЕСКО-мен тығыз байланыста жұмыс істейтін үкіметтік емес ұйым. Ол 1946 жылы Парижде құрылды. ИКОМ пайда болғанға дейін-ақ XIX ғасырдың 80-жылдарынан бастап мұражайлар мен музей қызметкерлерін біріктірген түрлі қоғамдық ұйымдар қалыптаса бастады: 1889 жылы Англияда «Мұражайлар ассоциациясы» құрылды, ал 1906 жылы АҚШ-та Америкалық музейлер ассоциациясы ұйымдастырылды.
ИКОМ-ға дейінгі халықаралық негіздер
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасы құрылып, халықаралық деңгейде бейбітшілік пен достықты орнықтыруға ұмтылды. Осы кезеңде музейлер мәдени ерекшеліктерді тану, тіркеу және қоғамға танытуға жауапты институт ретінде қарастырылды. Ұлттар Лигасының жанынан музей ісін бағыттауға арналған «Museon» журналы арқылы халықаралық мұражайлар бюросы құрылды. Бұл журнал шамамен 20 жыл бойы халықаралық музейлік басылым ретінде қызмет етті. Кейін оның ізбасары ретінде ЮНЕСКО шығаратын «Museum» журналы қалыптасты.
Музейлер бюросы соғыс аймақтарынан өнер туындылары мен құнды жәдігерлерді көшіру және сақтау мәселелерімен де айналысты. 1946 жылғы 1 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымы шеңберінде ғылым мен білім бағытын институционалдық тұрғыдан күшейтуге қатысты келісімдер жасалып, сол жылдың 16–20 қарашасында ИКОМ ресми түрде құрылды. Оның алғашқы хатшысы — Чонси В. Гамлин.
Мәдени құндылықтарды қорғау: негізгі халықаралық құжаттар
ХХ ғасырдың ортасында мәдени мұраны қорғау халықаралық күн тәртібіне нақты енгізілді. 1954 жылғы ЮНЕСКО-ның «Қарулы қақтығыс жағдайында мәдени құндылықтарды қорғау туралы» Конвенциясында мәдени құндылықтарға тарихи және архитектуралық ескерткіштер, діни және археологиялық нысандар, тарихи-көркем маңызы бар ғимараттар, өнер туындылары, қолжазбалар, ғылыми коллекциялар, маңызды кітаптар мен архивтер және өзге де тарихи, көркем, археологиялық мәні бар заттар жатқызылатыны белгіленді.
Конвенция мәдени құндылықтардың құрамына жылжымалы жәдігерлерді сақтайтын әрі көрсететін музейлерді, ірі кітапханалар мен архивтерді де енгізді. 1954 жылы Гаага конвенциясы қабылданды. 1955 жылы музейтану ғылыми-зерттеу институты жұмыс істей бастады. Музейтануды дербес ғылыми пән ретінде қалыптастыру ХХ ғасырдың екінші жартысында, әсіресе Шығыс Еуропа елдерінде, қарқын алды: 1950–1980 жылдар аралығында 600-ден астам еңбек жарияланып, музейтану ұғымдарының сан алуан әрі кейде қарама-қайшы интерпретациялары айқындалды.
Қазақстан және ИКОМ: жүйеге кірігу
1950-жылдары демократиялану үдерісі мен халықаралық туризмнің кеңеюі музейлердің қоғамдағы рөлін күшейтті. Қазақстан музейлері де осы өзгерістер аясында халықаралық музейлік қауымдастыққа тартылып, 1957 жылы Халықаралық музейлер кеңесіне (ИКОМ) мүше болды. Бұл кезең Қазақстан музейлерінің жаңғыруы мен кәсіби байланыстарын кеңейтудің жаңа сатысы ретінде сипатталады.
Халықаралық музей күні
1972 жылы ЮНЕСКО Бас конференциясының XVII сессиясында «Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы» Конвенция қабылданды. 1977 жылғы 18–29 мамыр аралығында өткен ИКОМ-ның 11 Бас конференциясына 89 елден 1500 қатысушы келіп, резолюция негізінде 18 мамыр — Халықаралық музей күні ретінде бекітілді.
ҚР Ұлттық ИКОМ комитеті: құрылуы және міндеттері
ҚР Ұлттық ИКОМ комитетінің негізгі мақсаты — әртүрлі елдердің музейлері мен музей қызметкерлері арасындағы байланысты қолдау, сондай-ақ музей заттары мен коллекцияларын дұрыс сақтау ісіне әдістемелік және ұйымдық тұрғыдан көмектесу.
Құрылу кезеңдері
- 2002 жыл, Түркістан: Республикалық музей қызметкерлерінің II ғылыми-практикалық конференциясында Ұлттық ИКОМ комитетін құру жөніндегі жұмыс тобы құрылды.
- 2002 жыл, 28 қараша, Алматы: Ә. Қастеев музейінде өткен конференцияда құжаттар қабылданып, Ұлттық ИКОМ комитеті ресми түрде құрылды. Жиынға 15 облыстан 38 музей басшысы қатысты.
- 2002 жыл: Төраға болып Ә. Өмірбеков сайланды.
Құрметті мүшелер
Қазақстандағы музей ісін дамытуға қосқан үлесі және оны шетелде насихаттағаны үшін комитеттің құрметті мүшелері ретінде И. Н. Тасмағамбетов, О. О. Сүлейменов, К. М. Байпақов, Р. И. Ильясова ұсынылып, ИКОМ-ның Бас Ассамблеясына бекітуге жолданды.
Негізгі мақсаттар мен міндеттер
- Халықаралық ынтымақтастықты дамыту және музей мамандарының кәсіби мүдделерін қолдау.
- Музей заттары мен коллекцияларын дұрыс сақтауды ұйымдастыруға әдістемелік көмек көрсету.
- Жәдігерлер мен коллекцияларды табу және жинақтауға ықпал ету.
- Музей коллекцияларын зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру.
- Басылымдар әзірлеу, ағарту және көрме қызметін іске асыру.
- Музейлер мен музей ісінің кең өркендеуіне ықпал ету.
- Мәдени құндылықтар алмасуын қолдап, бейбітшілік пен достықты нығайтуға үлес қосу.
- Реставрация, консервация, сақтау, жаңа зерттеу әдістері бойынша кең тәжірибе алмасуды дамыту.
- Шетелдік алдыңғы қатарлы тәжірибені үйрену, тарату және халықаралық байланыстар туралы ақпаратпен қамтамасыз ету.
Салалық басылым
2002 жылдан бастап Қазақстанда «Қазақстан музейлері» журналы шығарыла бастады. Онда музей әлемінің дамуы, атқарылып жатқан жұмыстар мен жаңа жетістіктер талданды. Реставрация мен консервацияға қатысты маңызды мақалалар мен зерттеулер тұрақты жарияланып отырды. Қазіргі уақытта бұл басылым «Мәдени мұра» атауымен жарық көреді.
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы және музей ісін дамыту
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасының мақсаты — қолда бар мәдени мұра мен игіліктерді сақтау, жаңғырту және тиімді пайдалануға бағытталған жоспарлы іс-шаралар жүйесін қалыптастыру. Бағдарлама ұлттық рухани-ағартушылық және мәдени-интеллектуалдық деңгейді көтеруге, жас ұрпақты салт-дәстүр мен жалпыадамзаттық құндылықтар рухында тәрбиелеуге бағдарланған.
Ауқым және институционалдық база
Қазақстанда бүгінгі таңда тарих, археология, сәулет және мүсін өнерінің 30 мыңнан астам жылжымайтын ескерткіші бар. Сонымен қатар 200-ге жуық музей және 9 тарихи-мәдени қорық-музей жұмыс істейді.
Қазақстанның бірегей ескерткіші — Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұра тізіміне енгізілді. Қазіргі уақытта Ясауи кесенесі мен Таңбалы археологиялық кешені де ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізімінде тұр.
Күтілетін нәтижелер
- Ұлттың рухани білім беру және мәдени деңгейін көтеру.
- Өскелең ұрпақты жалпыадамзаттық құндылықтар мен қазақстандық отансүйгіштік рухында тәрбиелеу.
- Мәдени мұраны қорғау, жаңғырту және насихаттау механизмдерін күшейту.
Инфрақұрылым және цифрландыру бағыты
Бағдарлама аясында мәдени инфрақұрылым кеңейіп, тарихи құндылықтарды көпшілікке таныстыру жұмысы жанданды. Ұлттық кітапхана жанынан ұлттық кітап жәдігерлерін табу және сатып алу, сондай-ақ кітаптар мен көне қолжазбаларды қалпына келтіру орталығы құрылды.
Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы және электрондық құжат айналымының бірыңғай жүйесін енгізу жағдайында ұлттық мұрағат қоры құжаттарын жаңа тасымалдаушыларда сақтау мен пайдалану өзекті міндетке айналды. Осы мақсатта ҚР Орталық мемлекеттік мұрағаты жанынан мұрағат құжаттарының сақтандыру көшірмесін жасау және қалпына келтіру орталығы құрылды.
Археология: сақтау мен музейлендіру теңгерімі
Археологиялық қазбалардың күшеюі кейде ескерткіштердің жойылу қаупін арттырып, алынған артефактілердің сақталу жағдайын қиындатуы мүмкін. Сонымен бірге жәдігерлердің музей қорларында тым көп жинақталуы да сақталу сапасына әсер етеді. Осыған байланысты бағдарлама археологиялық және сәулеттік ескерткіштерді консервациялау және музейлендіру жұмыстарын қаржыландыруды көздеді.
Мәдени мұраны сақтау және зерделеуді үйлестіретін біртұтас компьютерлік орталық құру, сондай-ақ археологиялық зерттеулер мен жазба түпнұсқаларымен жұмыс істеуге арналған заманауи жабдықтар алу жоспарланды.
Музейлерді дамытудағы шешімдер
- Музей қорларындағы жылжымалы жәдігерлер мен жылжымайтын ескерткіштерді сақтау және дамыту бағыттарын жүйелеу.
- Ежелгі және ортағасырлық қалалар, қоныстар, қорғандар бойынша археологиялық зерттеулер жүргізіп, олардың негізінде қорық-музейлер құру.
- Туризм инфрақұрылымымен сабақтастыру арқылы мәдени мұраны кеңінен таныстыру.
Кезеңдер және ғылыми зерттеулердің басым тақырыптары
Бағдарламаның бірінші кезеңі 2004–2006 жылдарды қамтып, кейін 2006–2008 және 2009–2011 жылдары жалғасты. Осы кезеңдерде тарихи-мәдени ескерткіштерді, құнды жәдігерлерді, рухани және материалдық мәдениет құндылықтарын сақтау, қорғау, зерттеу және насихаттау жұмыстары жүйелі жүргізілді. Музей ісінің жандануына серпін берген ғылыми бағыттардың қатарында төмендегі тақырыптар айрықша аталды:
- Шілікті қорғанынан табылған «алтын адамды» зерттеу, қалпына келтіру және нәтижелерін жариялау.
- Домбыраға арналған зерттеулер: «Қазақ домбырасы: тарихы, музыкалық құрылымы, акустикалық ерекшеліктері».
- Қазақстан Республикасы Орталық музейінің археологиялық және этнографиялық коллекцияларын ғылыми зерделеу.
- Сирек кітаптар, нумизматика және фотоқұжаттар коллекцияларын зерттеу.
- XIX–XX ғасырлардағы қазақтардың рухани мәдениеті бойынша музей деректері: кітап ісі, дін, білім.
- XX ғасырдағы қазақ бейнелеу өнеріндегі этникалық бастамалар (ҚР, РФ және Өзбекстан музей коллекциялары негізінде).
Бағдарлама шеңберінде қазақ халқы тарихы үшін маңызды көптеген құнды жәдігерлер, қолжазбалар және архив құжаттары Қазақстанда да, шетелде де іздестіріліп, зерттеліп, музей қорларын толықтыруға және экспозицияларда көрсетуге мүмкіндік алды.
Қазақстандағы музей ісін зерттеу: ғылыми негіз
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Орталық музейі «Қазақстандағы музей ісі: қалыптасуы, дамуы, сипаты, мәселелері» тақырыбында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. 2005–2007 жылдары бірқатар зерттеушілер осы бағытта Қазақстандағы музей ісінің тарихын жүйелі талдап, XIX ғасырдағы алғашқы музейлердің пайда болуынан бастап, кеңестік кезеңдегі институционалдық өзгерістерді, 1940–1980 жылдардағы даму ерекшеліктерін және тәуелсіздік жылдарындағы жаңа үрдістерді кеңінен қарастырды.
Зерттеулер музей қорлары, архив материалдары және арнайы әдебиеттер негізінде Қазақстандағы музей ісінің қалыптасуы мен дамуын түсіндіреді. Қазіргі уақытта елімізде қызмет сипатына қарай әкімшілік-аймақтық, мекемелік және қоғамдық музейлер топтары қатар жұмыс істейді. Музейлердің мәдени мұраны сақтап, болашақ ұрпаққа жеткізу, тәрбиелік және ағартушылық қызметі ерекше мәнге ие.
Қорытынды
Адамзат өзінің даму барысында сан алуан тарихи-мәдени мұра жасап, оны ұрпақтан ұрпаққа жалғастырып келеді. Өркениетті елдердің тарихы музей қорларында сақталып, қорғалып, экспозициялар арқылы таныстырылып, кеңінен насихатталады. Қазақ халқының тарихы да көне дәуірден жеткен құнды жәдігерлерге бай: тарихи әрі рухани құндылықтар тәрбиелік, білімдік және мәдени-ағартушылық арналар арқылы қоғамға қызмет етіп келеді.
Қазақстандағы музей ісінің бастауы алғашқы жинақталған коллекциялардан өрбіді және мәдениеті дамыған елдер тәжірибесімен үндесе отырып, бірнеше ғасырлық эволюциядан өтті. Ғылымның дамуы мен жаңа әдістер көптеген беймәлім деректер мен құнды заттарды анықтауға мүмкіндік берді. Өткен ғасырлардағы саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістер музей ісінің бағытына да ықпал етті: XIX ғасырдың бірінші жартысында өлкетанушылар бастамалары мен гуманизм-ағартушылық идеялары этнографиялық және тарихи материалдардың жиналуына жол ашты.
Қазақстан аумағында алғашқы музейлер XIX ғасырдың 30-жылдарынан бастап құрыла бастады. Бұл үдерісте жергілікті әкімшілік, өлкетанушылар, статистикалық комитеттер, ғылыми орталықтар және білімді мамандар ерекше рөл атқарды. Орынбор, Орал, Семей, Солтүстік Қазақстан, Ташкент, Жетісу сияқты өңірлік орталықтарда ғылыми қоғамдардың дамуы қазақ зерттеушілерінің қалыптасуына ықпал етті.
XX ғасырдың 20–30-жылдары құнды жәдігерлерді жинақтау, тіркеу және зерттеу ісіне қазақ зиялылары — А. Байтұрсынұлы, Х. Досмұхамедұлы, М. Тынышбайұлы және басқалар — елеулі үлес қосты. 1930–1940 жылдары саяси талаптардың ықпалына қарамастан, музей қорлары толықтырылып, зерттеу жұмыстары жалғасты. 1946–1985 жылдары археологиялық және этнографиялық экспедициялар, жаратылыстану мен геологиядағы жетістіктер музей қорларын байытып, экспозициялардың ғылыми деңгейін арттырды. Бұл кезеңде Ә. Х. Марғұлан, К. Ақышев, Х. Арғынбаев еңбектері мен экспедициялық материалдар маңызды болды.
XX ғасырдың 70–80-жылдарында қорық-музейлердің құрылуы музей ісінің жаңа белесін айқындады. Тәуелсіздік жылдарында музейлер саны көбейіп, халықаралық стандарттарға жақындау үдерісі жеделдеді. Қазіргі уақытта Қазақстанда 200-ге жуық музей жұмыс істейді.
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы музей ісін, қор жұмыстары мен зерттеу бағыттарын дамытудың қуатты тетігіне айналды. Есік, Берел, Таңбалы сияқты қорық-музейлердің қалыптасуы жаңа зерттеулердің де, музей менеджменті мен сақтаудың да дамуын көрсетеді. Қазақстан музейлері әлемдік музей тәжірибесінің қағидаттарына сүйене отырып, екі ғасырға жуық қалыптасқан дәстүр мен қазіргі талаптарды ұштастыруға ұмтылып келеді.