Түркі тілдеріне танымал сөз
Тілдік құбылыстардың бүгінгі жайын түсіну үшін оның өткенін білу қажет. Қазақ тіліндегі араб және парсы элементтерінің табиғатын айқындауда орта ғасыр жазба ескерткіштері — баға жетпес дереккөз. Қолжазбалардың негізгі мазмұны ислам дінінің шарттары мен иман негіздеріне арналатындықтан, ондағы араб сөздерінің мол болуы — заңды құбылыс.
Қолжазба тіліндегі араб сөздеріне лингвистикалық түсініктеме бере отырып, оларды мағыналық топтарға бөлуге болады. Төменде екі ірі топтың үлгісі берілді: кісі есімдері және исламға қатысты наным-сенімдер мен терминдер.
1) Кісі есімдері
Қолжазбаларда жиі кездесетін антропонимдер көбіне сахабаларға, пайғамбарларға, имамдар мен ислам ғалымдарына қатысты. Бұл есімдердің бір бөлігі түркі тілдеріне ерте кезеңде сіңіп, әр тілдің фонетикалық жүйесіне бейімделіп, бірнеше вариантта қолданыла береді.
Абдуллаһ (عَبدواللَه)
Жалқы есім. Қолжазбада: «Абдуллаһдан хабар вирилди…» тәрізді контексте беріледі. Абдуллаһ ибн Омар — ғалым сахаба, фиқһшы және хадисші; халифа Омар бин Хаттабтың ұлы.
Этимологиясы: арабша ‘абд (құл) + иләһ (тәңір) → «Тәңірдің құлы».
Қазақ тіліндегі варианттар: Абдулла, Әбділдә, Ғабдулла, Қабдолла, Қабдылла т.б. Бұл құбылыс араб тіліндегі кей дыбыстардың (мыс., ع, ه) қазақ тілінің артикуляциялық базасына толық сәйкес келмеуінен туындайды.
Иса (عِيسى)
Жалқы есім. Қолжазбада «Исаға берген сауап» тәрізді тіркестерде кездеседі. Төрт ұлық пайғамбардың бірі, еврей қауымына жіберілген; Інжіл кітабы уаһи арқылы түскен.
Қолданыс: мұсылман түркі халықтарының барлығында кездеседі. Қазақ тілінде негізгі тұлғасы — Иса, діни мәтіндерде Ғайса варианты да ұшырасады.
Али (عَلِى)
Жалқы есім. Қолжазбада: «Алидән…» түрінде беріледі. Али ибн Әбутәліп — пайғамбарымыздың (ғ.с.) немере інісі, күйеу баласы, сенімді серігі және төртінші халифа.
Мағынасы: «биік, сұңғақ».
Қазақ тіліндегі варианттар: Али, Әлі, Ғали. Сондай-ақ күрделі есімдер құрамында өте жиі кездеседі: Әлібек, Сапарәлі, Тұрдәлі, Серғали т.б.
Әбу Бәкір (اَبِىبَكر)
Жалқы есім. Исламды алғаш қабылдаған ер кісі, пайғамбарымыздың (ғ.с.) ең жақын досы және бірінші халифа.
Мағынасы: «Бәкірдің (тайлақтың) әкесі».
Қазақ тіліндегі тұлғалар: Әубәкір, Әбубәкір.
Әбу Юсуф (اَبِىيُوسُف)
Жалқы есім. Әбу Ханифаның мүжтәһид дәрежесіне жеткен атақты шәкірттерінің бірі, ислам ғалымы.
Мағынасы: «Жүсіптің әкесі».
Қазақ тіліндегі параллель: Жүсіп есімі кең тараған; фонетикалық варианттары: Жүсіп, Үсіп, Нүсіп, Түсіп.
Әбу Ханифа (اَبِىحَنِيفَا)
Жалқы есім. Имам Ағзам Әбу Ханифа — әһли сүннеттің төрт имамының бірі, ханафи мәзһабының негізін қалаушы. Толық аты-жөні — Нұғман ибн Сәбит.
Түбір мағынасы: «ханеф» — «нағыз, шын, шынайы».
Қазақ тіліндегі бейімделу: сөз басындағы х дыбысының түсірілуі/алмасуы нәтижесінде Қанапия, Әнәпия сияқты тұлғалар қолданылады.
Ибраһим (اِبرَهِيم)
Жалқы есім. Құранда аты аталатын ұлық пайғамбарлардың бірі; келдани қауымына пайғамбар болған.
Қазақ тіліндегі варианттар: Ибраһим, Ибрагим, Ибрахим, Ыбырайым, Ыбырай, Ібрәкім.
Мұхаммед (مُحَمَّد)
Жалқы есім. «Өте мақтаулы» мағынасына келеді. Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаның (ғ.с.) есімі. Түркі халықтарына кең танымал әрі ең жиі қолданылатын арабша кірме есімдердің бірі.
Қазақ тіліндегі аллофондар: Мұхаммед, Махамбет, Мәмбет.
Мәс’удоғлы (مَسعُوداُغلِى)
Жалқы есім. Абдуллаһ ибн Мәсуд — алғашқы мұсылмандардың бірі; хадисші, фиқһшы және тәпсірші.
Мағынасы: «бақытты».
Ескерту: қыпшақ тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде бұл есім сирек ұшырасады. Дегенмен «Масғұт» сияқты әдеби қолданыстармен жанасып жатады.
Хасан (حَسَن) және Хасан Басри
Хасан Басри — үлкен ислам ғалымы, фиқһшы және тәпсірші. Ал Хасан есімі түркі тілдерінде кең тараған.
Мағынасы: «сұлу, көркем».
Қазақ тіліндегі тұлғалар: Асан, Қасен.
Шафиғи (شَافِعِى)
Мұхаммед бин Идрис әс-Шафиғи — әһли сүннеттің төрт имамының бірі. Қолжазбада «Шафиғи қаулысы» сияқты қолданыстармен беріледі.
Тарихи дерек: 767 жылы Газзада туып, 819 жылы Мысырда қайтыс болған.
2) Исламға қатысты наным-сенімдер мен терминдер
Қолжазбалардағы ең өнімді қабаттардың бірі — діни ұғымдар. Бұл лексемалар түркі тілдеріне исламмен бірге еніп, бір бөлігі күнделікті тілге, бір бөлігі арнайы діни қолданысқа орнықты. Қазақ тілінде олардың дыбыстық нұсқалары (аллофондары) жиі ұшырасады.
Аллаһ (اَللَّه)
«Алла, тәңір, құдай» мағыналарын береді. Түркі тілдеріне исламмен бірге еніп, көне тәңір сөзімен қатар қолданылады. Арабша әл-иләһ тіркесімінен қалыптасқан.
Қазақ тіліндегі варианттар: Алла (соңғы һ түсірілуі), Алда (кей өңірлік/мәтіндік қолданыста л→д алмасуы). Қазіргі тілде Аллаһ тұлғасы да жиіледі.
«Аллаһу әкбәр» (اَللَّهُ اَكْبَر)
«Аллаһ ұлық» мағынасындағы тіркес. Құрылымы: Аллаһ + әкбар («ұлы, асқан биік»).
Аллофондар: Алла әкбар, Алла акбар, Аллаһу әкбәр, Аллау акпар т.б.
Ғибадат (عِبَادَت)
«Құлшылық, тәңір бұйрықтарын орындау» мағынасы. Түркі тілдеріне ортақ, өте жиі қолданылатын діни лексема.
Қазақ тіліндегі варианттар: ғибадат, ибадат (мағыналық айырма жоқ).
Ақырет (اَخِرَت)
Діни сенім бойынша адам өлгеннен кейін баратын, Алла алдында есеп беретін мекен; «о дүние».
Қазақ тіліндегі нұсқалар: ақират, ақирет, ақырет, ахирет, ахрет, ахірет, ақірет.
Ғұсыл (غُسل)
«Шомылу, жуыну» мағынасында. Діни термин ретінде — белгілі жағдайлардан кейін шариғат үкімімен толық жуыну.
Дұға (دُعَا)
«Тәңірге жалбарыну, тілек ету» мағынасындағы сөз. Түркі тілдерінің барлығында кездеседі.
Қазақ тіліндегі семантикалық кеңею: негізгі мағынамен қатар «сиқырлау», «қарғау» сияқты ауыспалы реңктер де ұшырасады.
Әжір (اَجِر)
1) Діни мағынада — ақыреттегі марапат, сауап. 2) Жалпы мағынада — еңбек ақы, өтеу. Қазіргі қазақ тілінде белсенділігі төмен, бірақ төркіндес тұлғалармен жанасуы байқалады.
Жәннат (جَنَّت)
«Жұмақ» мағынасы. Түркі тілдерінде өте кең тараған лексема.
Қазақ тіліндегі варианттар: жәннат, жаннат, жәннәт, жанат, жәннет.
Жәбірейіл (جِبرِيل)
Пайғамбарларға Алланың әмірлері мен хабарларын жеткізуші, төрт ұлы періштенің бірі.
Қазақ тіліндегі варианттар: Жебірейіл, Жабырайыл, Жәбірәйіл, Жәбірайыл, Жебрейіл.
Жын (جِن)
Көзге көрінбейтін мақлұқ. Түркі тілдеріне кең танымал. Қазақ тілінде парсыдан енген пері, дию сөздері де синоним ретінде жұмсалады.
Зекет (زَكَات)
Исламда мал-мүліктің белгілі үлесін садақа ретінде беру. Түркі тілдеріне ортақ діни термин. Қазақ тілінде зекет тұлғасы негізгі, сирек жағдайда закат та кездеседі.
Зікір (ذِكر)
«Еске алу» мағынасында. Көп тілде тұлғалық айырмалармен ұшырайды: зикр, зикир, зікір.
«Йа иләһи» (اِلَهِى)
«Ей, Тәңірім!» деген қаратпа-леп. Қолжазбада тәубе, кешірім, зікір, шүкір сияқты діни әрекеттермен қатар жұмсалады. Басқа ескерткіштерде және қазіргі тілдерде салыстырмалы түрде сиректеу ұшырасады.
Ислам (اِسْلَام)
Араб тілінде «бағыну, мойынсұну» мағынасына ие. Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың алып келген дінінің атауы. Түркі тілдеріне ортақ кірме сөз; қазақ тілінде кейде ісләм тұлғасы да кездеседі.
Истиғфар (اِستِغفَار)
Аллаһтан күнә үшін кешірім сұрау, тәубе ету. Қазақ тілінде көбіне «әстағфуруллаһ» сияқты қалыптасқан тіркестер құрамында жиірек байқалады.
Ихсан (اِحسَان)
1) Жақсылық, қайыр. 2) Аллаһты көріп тұрғандай ықыласпен ғибадат ету. Оғыз тілдерінде белсендірек; қазақ тілінде көбірек ескі жыр-дастандар мен классикалық мәтіндерде ұшырасады.
«Йархамүкаллаһ» (يَرحَمُكَاللَه)
Қазақ тілінде «жәракімалла» түрінде де айтылатын, түшкірген адамға «Алла рақым етсін» мағынасында қолданылатын қошемет сөз.
Қағба (كَعْبَه)
Меккедегі Харам мешітінің ортасында орналасқан қасиетті ғимарат; мұсылмандардың қасиетті мекені және намазда бет бұратын бағытпен тікелей байланысты ұғым.
Тұлғалық варианттар: Қағба, Қаба, Қабә.
Қыбыла / құбыла (قِبلَة)
Намаз оқығанда бет бұратын жақ — Мекке бағыты. Қазақ тілінде ауызекі қолданыста құбыла жиі, ал қыбыла көбіне кітаптық-діни термин ретінде көрінеді.
Кәпір (كَافِر)
«Алланы танымаушы, дінсіз» мағынасындағы термин. Қазақ тілінде кәпірмен қатар қапир, қапыр, кауір сияқты фонетикалық варианттар да ұшырайды.
Қиямет (قِيَامَت)
Дүниенің соңы, өлілердің қайта тіріліп, мақшарда жиналатын шағы. Түркі тілдеріне кең тараған.
Қамат (قَامَت)
Жамағатты парыз намазға тұрғызу үшін айтылатын діни үндеу. Түркі тілдерінде негізінен тек діни термин ретінде жұмсалады.
Құран (قُرْآن)
Ислам дінінің негізгі қағидаларын қамтитын, хазірет Мұхаммедке (ғ.с.) түсірілген қасиетті кітап. Түркі тілдеріне жаппай танымал.
Қорытынды байқаулар
- Орта ғасыр қолжазбалары араб-парсы элементтерінің тарихи қабаттарын, мағыналық өрісін және қолданыс нормасын нақты көрсетеді.
- Кісі есімдері көбіне діни-тарихи тұлғалармен байланысып, түркі тілдерінде кең таралған, ал қазақ тілінде дыбыстық бейімделуге байланысты көп вариантты болып келеді.
- Діни терминдер қабаты — лексикалық тұрақтылығы жоғары, бірақ ауызекі және кітаптық қолданыста әртүрлі тұлғаларға бөлініп кететін өнімді жүйе.