Бірінші кезең
Қаржылық есеп беру — ұйымның қаржылық жағдайын, операция нәтижелерін және ақша қаражаттарының қозғалысын пайдаланушыларға түсінікті әрі сенімді түрде ұсынатын жүйе. Төменде қаржылық есеп беруді дайындаудың негізгі қағидалары, есеп түрлері, есепті қалыптастыру кезеңдері және оны ұсыну тәртібі жинақталып берілген.
Қаржылық есеп берудің негізгі қағидалары
Қаржылық есеп беру белгілі бір сапалық қағидаларға сүйеніп жасалады. Бұл қағидалар ақпараттың шынайылығын, салыстырмалылығын және пайдаланушы үшін құндылығын қамтамасыз етеді.
Есептеу (accrual) қағидасы
Табыс өнім жөнелтілген немесе жұмыс (қызмет) орындалған сәттен бастап, төлемнің түсу-түспеуіне қарамастан танылады. Ал шығыс пен зиян орын алған кезде танылады.
Толассыздық (үздіксіз қызмет)
Субъект өз қызметін жақын уақытта тоқтатпайды және көз жетерлік болашақта тоқтату ниеті жоқ деген болжам қабылданады.
Түсініктілік
Есеп беруде ұсынылған ақпарат пайдаланушылар үшін айқын, логикалық құрылымды және түсінікті болуы тиіс.
Маңыздылық және мәнділік
Ақпарат пайдаланушының экономикалық шешіміне ықпал ететіндей дәрежеде маңызды болуы керек. Қате немесе толық емес дерек шешімнің дұрыстығына әсер етуі мүмкін.
Дұрыстық
Есеп беру мәнді қателерден және алдын ала қалыптастырылған пайымнан ада, нақты көрсеткіштерге сүйеніп құралуы қажет.
Шындық және алалықсыз ұсыну
Қаржылық жағдай, операция нәтижелері және ақша қаражатының қозғалысы туралы деректер шынайы әрі бейтарап түрде ұсынылуы тиіс.
Бейтараптылық
Ақпарат алдын ала мақсатты түрде «ыңғайлап» берілмеуі керек; негізді әрі сенімді бағалауларға сүйенгені дұрыс.
Сақтық
Белгісіздік жағдайында активтер мен табысты асыра бағалауға, ал міндеттемелер мен шығысты төмен бағалауға жол бермеу қажет.
Толықтық, аяқтау және салыстыру
Есеп берудегі мәліметтер толық ұсынылуы тиіс. Пайдалылықты арттыру үшін көрсеткіштер бір есептік кезеңнен келесі кезеңмен салыстырылатын болуы қажет.
Жүйелілік және ашықтық
Әртүрлі кезеңдер бойынша есепті салыстыруға мүмкіндік беретін жүйелілік сақталуы тиіс — бұл тенденциялық өзгерістерді байқауға көмектеседі. Ең басты талаптардың бірі — есептің ашықтығы: акционерлер мен инвесторлар үшін деректер түсінікті болуы керек.
Уақтылылық
Есеп беру мәліметтері өз мерзімінде дайындалып, белгіленген уақытта тапсырылғаны маңызды.
Кәсіпорын есептерінің түрлері
Кәсіпорынның есеп беруі мазмұны мен арналуына қарай бірнеше түрге бөлінеді.
Бухгалтерлік есеп беру
Өндірістік және қаржылық қызмет бастапқы құжаттармен және есеп жазбаларымен расталып, жинақталған деректер негізінде құрастырылады.
Жедел-статистикалық есеп беру
Кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызметінің жекелеген қырлары бойынша бухгалтерлік және жедел-статистикалық есеп деректеріне сүйеніп жасалады.
Тапсыру тәсілі бойынша
- Шұғыл (жедел) тапсырылатын есептер
- Пошта арқылы жіберілетін есептер
Ұйымдастыру талабы
Баланс пен өзге де есептерді уақытында әрі сапалы жасау үшін бухгалтерия өндірістік бөлімшелердегі мәліметтердің толық құжатталуын және белгіленген материалдық әрі басқа есептердің толық көлемде берілуін қамтамасыз етуі тиіс.
Балансқа дейінгі өңдеу: 4 кезең
Бухгалтерлік есептің деректері балансқа енгізілер алдында міндетті өңдеуден өтеді. Өңдеу процесі төрт кезеңнен тұрады.
-
1
Құжаттау
Әртүрлі шаруашылық фактілері құжатталады (іскерлік мәміле ресімделеді).
-
2
Жіктеу және тіркеу
Есеп мәліметтері талапқа сай жіктеліп, бухгалтерлік шоттарда көрсетіледі: есеп регистрлерінде, ведомостарда және Бас кітапта.
-
3
Есеп беру нысандарына көшіру
Жинақталған көрсеткіштер есеп беру нысандарына түсіріледі: бухгалтерлік баланс, қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижелері туралы есеп, ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп.
-
4
Талдау
Шаруашылық субъектісінің қаржылық-шаруашылық қызметі талданады және басқарушылық қорытындыларға негіз дайындалады.
Ұйымдастыру және бақылау
Есеп беру жұмыстарын мінсіз ұйымдастыру үшін есепші қызметкерлердің міндеттерін дұрыс бөлу және есеп жұмыстарының кестесін белгілеу маңызды.
Көрсеткіштердің дәлдігін қамтамасыз ету үшін арифметикалық және логикалық тексерулер мұқият жүргізілуі тиіс.
Баланстың сабақтастығы есепті кезең басындағы баптар деректерін ағымдағы кезеңдегі сәйкес баптармен салыстыру арқылы қамтамасыз етіледі; жыл соңындағы әр жолдың дұрыстығы осылай нақтыланады.
Реттеу, нысандар және есепті тапсыру тәртібі
Қаржылық есеп беруді ұсыну тәртібі бухгалтерлік есеп стандарттарымен реттеледі. Ол, соның ішінде, төмендегі негізгі нысандар арқылы жүзеге асырылады.
№2 стандарт
Бухгалтерлік баланс және қаржылық есептің негізгі көрсеткіштерін ашып көрсету (2 БЕС).
№3 стандарт
Қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижелері туралы есеп беру (3 БЕС).
№4 стандарт
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп беру (4 БЕС).
Есепті кімдерге тапсырады
Жылдық есеп тиісті органдарға және құрылтай құжаттарында көзделген тәртіппен ұсынылады: салық инспекциясына, жергілікті қаржы органына, мемлекеттік статистика органдарына.
Филиалдары (немесе тараптары) бар кәсіпорындар жалпы белгіленген тәртіпте жиынтық (консолидацияланған) есеп беруді де ұсынады.
Мерзімі және жауапкершілік
- ҚР заңнамасында өзгеше көзделмесе, жылдық бухгалтерлік есеп есепті жылдан кейінгі жылдың 1 наурызынан кешіктірілмей тапсырылады.
- Нақты тапсыру күні белгіленген мерзім шегінде салық органдарымен келісім арқылы кәсіпорын иелерімен айқындалады.
- Есепке кәсіпорын басшысы және бас бухгалтер қол қояды және уақытында тапсырылуына жауап береді.
Жариялылық
Кәсіпорындардың шаруашылық қызметінің нәтижелері, мүлкі және қаржылық жағдайы туралы жылдық бухгалтерлік есептері мүдделі пайдаланушылар үшін жария етілуі мүмкін.
Есептегі түзетулер: қашан және қалай енгізіледі
Бухгалтерлік жазбаларға өзгеріс енгізу қажеттілігі туындаса, ағымдағы жылға және өткен жылға қатысты берілген есептер мен баланс деректері тиісті тәртіппен түзетіледі.
Ағымдағы жыл бойынша
Түзетулер қажет болған жағдайда олар есепті айдан кейінгі бірінші айда рәсімделіп, есепте көрініс табады.
Өткен жыл бойынша
Өткен жыл үшін берілген жылдық бухгалтерлік есеп пен баланс бекітілгенге дейін түзетіледі. Бұл ретте желтоқсан айында есепке алынған деректерге қажетті түзетулер енгізілуі мүмкін.
Қорытынды акцент
Қаржылық есеп берудің сапасы — қағидаларды сақтау, құжаттандырудың толықтығы, көрсеткіштерді мұқият тексеру және мерзімінде ұсыну тәртібіне тікелей байланысты. Осы талаптар орындалғанда есеп беру пайдаланушылар үшін сенімді шешім қабылдау құралына айналады.