Өндірістік қорлар

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы — біртұтас қаржы жүйесінің құрамдас бөлігі. Ол елдегі ақша қатынастарының маңызды саласын, яғни материалдық өндірістегі ақша қатынастарын қамтиды. Сондықтан кәсіпорын қаржысы қаржы жүйесінің негізгі әрі бастапқы буыны болып саналады: дәл осы жерде жиынтық қоғамдық өнім, ұлттық табыс және ұлттық байлық қалыптасады. Бұл нәтижелер халықтың қажеттіліктерін өтеудің, өндірістік емес салалардың материалдық шығындарын жабудың және ұлғаймалы ұдайы өндірісті қамтамасыз етудің басты көзі болады.

Қаржы қатынастарының қалыптасу негізі

Мемлекеттегідей, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы да тауар-ақша қатынастары мен құн заңының ықпалынан қалыптасады. Тауар-ақша қатынастары қоғамдық еңбек бөлінісімен және меншіктің алуан формаларымен айқындалады. Еңбек бөлінісінің деңгейі әртүрлі болғандықтан дербес кәсіпорындар мен олардың құрылымдық бөлімшелері қалыптасады. Жекелеген өндірушілер өз еңбегінің нәтижесін — өнімді және қызметті — айырбастайды немесе оның құнын көрсететін ақшаға сатады. Осындай қатынастардың жиынтығы тауар-ақша қатынастарының мазмұнын құрайды.

Кәсіпорын қаржысы ұлғаймалы ұдайы өндірістің негізгі процестерін ақша нысанында көрсетіп, экономикалық заңдардың талаптарына сай іске асуына ықпал етеді. Экономикалық дамуды кәсіпорындар мен ұйымдардың дұрыс жолға қойылған қаржысынсыз елестету мүмкін емес: ол халық шаруашылығын басқару жүйесінде және экономиканы жаңғыртуда маңызды құрал қызметін атқарады.

Қамтитын ұйымдар және меншік формаларының өзгеруі

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, сауда, дайындау, геологиялық барлау, жобалау, тұрғын үй-коммуналдық қызмет сияқты салалардағы кәсіпорындар мен шаруашылық құрылымдарының қаржысын қамтиды. Бұған қоса салааралық және шаруашылықаралық ұйымдар, кооперативтер, халыққа қызмет көрсету, байланыс және қоғамдық тамақтандыру жүйелері де кіреді.

Меншік формаларының дамуы кооперативтерді, акционерлік қоғамдарды, фирмаларды, бірлескен және жаңа тұрпаттағы кәсіпорындарды қалыптастырды. Экономикалық реформалар нәтижесінде мемлекеттік меншіктің республикалық және коммуналдық түрлері кеңейіп, коммерциялық есептің күшеюі мен аймақтардың салыстырмалы дербестігі бұл үрдісті тереңдетті.

Салалық айырмашылықтар және ортақ принциптер

Халық шаруашылығының әр саласында қаржыны ұйымдастырудың техникалық-экономикалық ерекшеліктерінен туындайтын айырмашылықтар бар. Дегенмен кәсіпорын қаржысын ұйымдастырудың негізгі принциптері ортақ: олар бірыңғай экономикалық заңдарға және жалпы принциптерге сүйенеді. Бұл кәсіпорын қаржысын қаржы жүйесінің бір бастапқы буыны ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Қаржы формаларының өзгеруі және нарықтық тетіктер

Кәсіпорын қаржысының мәні мен сыртқы көрініс формалары сан алуан және уақыт өте өзгеріп отырады. Мысалы, кәсіпорындардың бюджетпен қарым-қатынасы жетілдіріліп, көп арналы төлемдерден пайда салығы жүйесіне көшу жүзеге асты. Сондай-ақ бюджеттен кері қаржыландырудың бір бөлігі өзін-өзі қаржыландыру қағидаларымен алмастырылды. Ішкі қаржы қозғалысының формалары да өзгеріп, қатынастар нормативтік сипатқа ие бола отырып, коммерциялық негіздермен ұштаса түсті. Қаржы ресурстарының құрылымы, оларды қалыптастыру әдістері мен жұмсау бағыттары да жаңарып келеді.

Қаржы қатынастарының өзегі — бөлу қатынастары. Бөлу жүйесіндегі өзгерістер өндірістің тиімділігін ынталандыру рөлін күшейтті. Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты бөлу әдістері мен формалары жаңарған сайын кәсіпорындардың бюджетпен, несие жүйесімен және нарықтық институттармен байланысы да қайта құрылады. Бұл ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге және еңбек өнімділігін арттыруға ынталандырушы ықпал етеді.

Кәсіпорын қаржысының мәні туралы пікірталас

Кәсіпорын қаржысының мәніне қатысты ортақ пікір әлі толық қалыптаспаған. Кейбір ғалымдар тауарларды сатып алу-сату кезінде немесе еңбекақы төлеу барысында туындайтын ақша қатынастарын қаржы қатынастарына жатқызбайды: олардың ойынша, бұл — қаржы қатынастарының элементі емес. Ал өндірістік қағиданы жақтаушылар керісінше, өндірістегі қаржы қатынастары ұдайы өндіріс кезеңдерін көрсететін экономикалық категория деп есептейді.

Мысалы, айырбас кезеңінде өнімді өткізуден түскен түсім есебінен кәсіпорын тұтыну және қорлану қорларын қалыптастырады. Егер өнім беру шарттарының талаптары орындалмаса немесе тараптар арасында берешек пайда болса, қаржылық айыппұлдар қолданылады. Еңбекақы мен сыйақыларды төлеу де арнайы қорларды (тұтыну, еңбекақы, айналым қаражаты) құру және пайдалану арқылы іске асады. Осыған байланысты өндірістік қағиданы қолдаушылар қаржы қатынастары өндіріс процесінің барлық кезеңін қамтиды деп тұжырымдайды.

Қаржы қатынастары қайда көрінеді?

Өнімді өткізу және түсім қалыптастыру.
Шарттар орындалмағанда айыппұлдар мен өтемдер.
Еңбекақы, сыйақы және әлеуметтік төлемдер.
Айналым қаражатын толықтыру және қорлану.

Қызметтері: ұдайы өндіріс, бөлу және бақылау

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы, тұтастай алғанда, бөлу, бақылау және ұдайы өндіріс қызметтерін орындайды.

Ұдайы өндіріс қызметі

Жай және ұлғаймалы ұдайы өндіріс кезінде материалдық және қаржылық ағымдардың үздіксіз айналымын қамтамасыз етеді. Кәсіпорын жоспарлар мен болжамдар негізінде өнімді өткізу көрсеткіштерін, экономикалық нормативтерді, кірістер мен шығыстар көлемін айқындайды, сондай-ақ шығындарды қандай көздерден жабатынын белгілейді: меншікті қаражат, уақытша тартылған ресурстар, банк несиелері, ерекше жағдайларда бюджет қаражаты.

Бөлу қызметі

Жиынтық қоғамдық өнім құны айналым процесінде белгіленген экономикалық нормативтерге сәйкес бөлінеді. Бөлу — өндіріс пен тұтынуды байланыстыратын негізгі буын. Өнімді өткізуден түскен ақшалай табыстар өндіріс құрал-жабдықтарын толықтыруға және пайда қалыптастыруға бағытталады.

Пайданың бір бөлігі қайта бөлу арқылы орталықтандырылған қорларға (мемлекеттік бюджет және бюджеттен тыс қорлар) түседі, ал қалған бөлігі кәсіпорын қарамағында қалып, еңбекақыға, әлеуметтік қажеттіліктерге, өндірісті кеңейту мен дамыту шығындарын қаржыландыруға жұмсалады.

Бақылау қызметі

Есеп пен бақылаусыз тиімді шаруашылық жүргізу мүмкін емес. Қаржы басқа экономикалық тетіктермен бірге ресурстарды (еңбек, материалдық, табиғи және қаржылық) ұтымды пайдалануды бақылауға мүмкіндік береді және үнем мен ұқыптылық тәртібін орнықтыруға ықпал етеді.

Бақылаудың деңгейлері: ішкі және сыртқы байланыстар

Кәсіпорын ішіндегі бақылау

Еңбектің саны мен сапасы.
Негізгі және айналым қорларының қалыптасуы мен пайдаланылуы.
Ынталандыру қорларының құрылуы және мақсатты жұмсалуы.

Сыртқы байланыстардағы бақылау

Тауар жеткізу, қызмет көрсету және жұмыстарды орындау шарттарының сақталуы.
Бюджет алдындағы міндеттемелердің орындалуы.
Банк несиелерін алу және уақытылы қайтару тәртібі.

Қаржы қатынастарының белгілері

Қаржы саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдардың сан қырлы қатынастары ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесінде қалыптасады. Бұл қатынастарды сипаттайтын негізгі белгілер төмендегідей:

1

Көпқырлылық: қаржы қатынастарының формалары мен мақсатты арналымдары алуан түрлі болады.
2

Өндірістік қорлардың міндеттілігі: олардың қалыптасуы, тұрақты толықтырылуы, көбеюі және бөлінуімен байланысты қатынастар үнемі туындайды. Өндірістік қорлар — өндірістің серпінді элементі; олар ұдайы қозғалыста болып, құн нысандары үнемі өзгеріп отырады. Кәсіпорын қызметінде қорлар материалдық-заттық және ақшалай нысанда қатар өмір сүреді.
3

Жоғары белсенділік: қаржы кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметінің барлық қырларына ықпал ете алады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы — халық шаруашылығында ақшалай табыстарды, жинақтарды және қорларды жасауға, бөлуге және пайдалануға байланысты туындайтын экономикалық қатынастар жүйесі. Ол ұдайы өндірісті қамтамасыз етудің, ресурстарды тиімді бөлудің және шаруашылық қызметті қаржылық бақылаудың негізгі тетігі ретінде экономикалық дамудың өзегінде тұр.