Валюта түсінігі
Валюта (итальян сөзінен, сөзбе-сөз — «құн») — елдің ақша бірлігі, оның шартты түрі және халықаралық төлем-есеп айырысу айналымы арналары арқылы ұлттық ақшаларды қолданудың ерекше формасы.
Шаруашылық жағдайларын интернационалдандыру және әлемдік еңбек бөлінісін күшейту халықаралық нарықтың қалыптасуына әкелді. Өндіріс күштерінің дамуы, ішкі нарықта өркендеген салалар өнімін өткізудегі қиындықтар және тасымалдау жағдайларының жетілдірілуі әлемдік сауда байланыстарының кеңеюіне ықпал етті.
Халықаралық нарықтың кеңею себептері
Әлемдік тауар айналымының өсуі мұнай, машина жасау, ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі өнімдерін сатудың ұлғаюымен тығыз байланысты болды.
Өндіріс пен капиталдың интернационалдануы ішкі саудадағы шектеулерді азайтуды, кедергілерді жоюды және сауда-саттықты ырықтандыруды талап етті.
Трансұлттық корпорациялар үшін тауарлардың сыртқы нарықта кедергісіз қозғалысы маңызды болды. Бұл үрдістер ресурстарды тұрақты әрі толық пайдалануға мүмкіндік бергенін көрсетті.
Ұлттық ақша және сыртқы айналым
Әрбір егемен мемлекеттің заңды төлем құралы — оның ұлттық ақшасы. Алайда халықаралық тауар айналымында, әдетте, шетел валютасы қолданылады.
Бұл — әлемдік шаруашылықта барлық мемлекеттер үшін міндетті деп танылған бірыңғай халықаралық несие ақшасының әлі қалыптаспағанымен түсіндіріледі.
Елдердің әлемдік шаруашылыққа интеграциялануы ұлттық ақшаның бір бөлігінің шетел валютасына және керісінше айырбасталуын күшейтеді. Бұл халықаралық есеп айырысу мен несие-қаржы қатынастары арқылы жүзеге асады.
Валюта қатынастары және валюта жүйесі
Валюта қатынастары — әлемдік шаруашылықта валюта айналымынан туындайтын қоғамдық қатынастардың жиынтығы. Олар ұлттық шаруашылық нәтижелерінің (тауар, қызмет) өзара айырбасталуына қызмет етеді.
Валюта қатынастарының кейбір элементтері көне дәуірден белгілі: ежелгі Египет пен Римде вексель және айырбастау операциялары түрінде кездескен. Бұл қатынастар ұдайы өндіріспен байланысты бола отырып, өндірістің тұрақтылық деңгейіне қарай экономикаға оң немесе теріс әсер етуі мүмкін.
Валюта қатынастары құқықтық нормалар мен ережелер арқылы реттеледі. Сыртқы экономикалық байланыстардың дамуына қарай валюта жүйесі қалыптасты: экономикалық тұрғыдан — тарихи қалыптасқан валюта-экономикалық қатынастардың жиынтығы; ұйымдық-құқықтық тұрғыдан — белгілі бір қоғамдық-экономикалық формация шегінде мемлекеттік-құқықтық түрде ұйымдастырылған жүйе.
Валюта жүйелерінің негізгі түрлері
- Ұлттық валюта жүйесі
- Дүниежүзілік валюта жүйесі
- Мемлекетаралық (аймақтық) валюта жүйесі
Ұлттық валюта жүйесі: құрылымы және элементтері
Ұлттық валюта жүйесі бастапқыда елдің ақша жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қалыптасты. Ол қоғамдық ұдайы өндірісті ұйымдастыруға және халықаралық төлем айналымын қамтамасыз етуге қажетті валюта ресурстарын пайдаланатын экономикалық қатынастарды қамтиды.
Ұлттық валюта
Ұлттық валюта — елдің ақша бірлігі. Ол:
- қолма-қол формада (банкнота, монета);
- қолма-қол емес формада (банктік шоттардағы ақша қалдықтары) болады.
Эмитенттері — ұлттық орталық банк және коммерциялық банктер.
Реттеу институттары
Валюта қатынастарын реттейтін ұлттық органдарға орталық банк, Қаржы министрлігі және арнаулы бақылау органдары жатады (мысалы, Қазақстанда — Ұлттық банк).
Айырбасталудың негізгі түрлері
Еркін айырбасталатын
Шетел валютасына шектеусіз айырбасталады. ХВҚ құжаттарында «еркін қолданылатын валюта» ұғымы (1978) енгізілді.
Жартылай айырбасталатын
Айырбастау белгілі бір операциялармен немесе шектеулермен жүргізіледі (мысал ретінде мәтінде ресей рублі аталады).
Айырбасталмайтын (тұйық)
Валютаны басқа валюталарға айырбастауға заңды және/немесе әкімшілік тұрғыда жол берілмейді.
Валюталық паритет және «валюта қоржыны»
Бұрын паритет валюталардың алтын құрамына сүйеніп анықталатын. Кейін алтын паритеті алынып тасталды: Батыста — 1970-жылдары, ал КСРО-да — 1991 жылдан бастап. ХВҚ Жарғысына сәйкес валюта паритеті алтынмен емес, СДР (арнаулы ақша өлшемі) немесе басқа халықаралық валютамен белгіленуі мүмкін.
1970-жылдардың орта шенінен бастап паритеттер көбіне валюта қоржыны негізінде есептеледі: бірнеше валютаның белгілі үлестерін олардың нарықтық бағамына көбейтіп, нәтижені АҚШ долларына шақтау арқылы алынатын орташа өлшенген бағам.
Мысалы, СДР қоржынына еркін қолданылатын валюталар енеді; мәтіндегі дерек бойынша доллар үлесі шамамен 39%.
Валюта бағамы мен валюталық шектеулер
Валюта бағамының тәртібі белгіленген немесе белгілі бір аралықта өзгермелі болуы мүмкін. Көптеген елдерде бағам ауытқуының заңмен бекітілген шегі болмайды.
Сонымен қатар валюталық шектеулердің болуы немесе болмауы маңызды: экономикалық тұрақсыздық кезінде лимиттер, тыйымдар және валюталық құндылықтармен операцияларға бақылау күшейтіледі; ал дамыған елдер 1950-жылдардың соңынан бастап шектеулерді біртіндеп азайтты.
Дүниежүзілік валюта жүйесі: логикасы және элементтері
Әлемдік шаруашылық байланыстары тереңдеген сайын ұлттық жүйелер негізінде дүниежүзілік және аймақтық валюта жүйелері қалыптаса бастады. Олардың негізгі қағидалары мемлекетаралық келісімдер арқылы заңды түрде бекітіледі.
Дүниежүзілік валюта жүйесі елдер арасындағы ақша-есептесу қатынастарын ғана емес, қатысушы елдердің ішкі ақша айналымын да қамтиды. Ішкі және сыртқы жүйелер өзара байланысты, өйткені оларды біріктіретін түйін — әлемдік ақша формалары.
Дүниежүзілік валюта жүйесінің негізгі элементтері
- әлемдік ақшаның міндетті формасы (алтын, резервтік валюта, халықаралық валюталық өлшем);
- валюталардың айырбасталу шарттары;
- валюталық паритет пен валюта бағамы тәртібін үйлестіру;
- валюталық шектеулер көлемін тәртіптеу;
- халықаралық валюта өтімділігі құрамдастарын белгілеу (СДР, ЭКЮ/еуро және т.б.);
- халықаралық несиелік айналым құралдары мен есеп айырысу формаларын қолдану тәртібі;
- әлемдік валюта және алтын нарықтарының ережелері;
- мемлекетаралық реттеу институттары (1944 жылдан — ХВҚ).
Еуропалық валюта жүйесі (ЕВЖ): мақсаттары және ерекшеліктері
Еуропалық валюта жүйесі — халықаралық валюта қатынастарының ұйымдастыру формасы. Оның міндеті — халықаралық сауданы жеңілдету, саудаға қатысушы фирмалардың әрекеттерін тиімді ету және ұзақ мерзімді жоспарлауға мүмкіндік беру. Сонымен қатар, жүйе валюталық шектеулер мен протекционистік әрекеттерді шектеуге бағытталды.
Аймақтық валюта жүйесі (ЕВЖ) 1957 жылғы Рим шарты бойынша құрылған «Жалпы нарық» одағындағы экономикалық және валюталық ынтымақтастық эволюциясынан бастау алып, 1979 жылы институционалды түрде қалыптасты. Оның мақсаты — интеграциялық процестерді ынталандыру, Еуропалық одақ шеңберіндегі саяси-экономикалық және валюталық бірлікті нығайту, сондай-ақ Батыс Еуропаның әлемдік позициясын күшейту.
Әлемдік жүйемен байланысы
ЕВЖ-ге кіретін мемлекеттер ХВҚ мүшелері болғандықтан, оны дүниежүзілік валюта жүйесінің құрылымдық бөлігі ретінде қарастыруға болады. Дегенмен оның Ямайка жүйесінен айырмашылықтары болды.
ЭКЮ және еуроға өту
ЕВЖ-де СДР орнына ЭКЮ стандарты қолданылды: ол Батыс Еуропаның 12 валютасынан құралған валюта қоржынына негізделді, онда неміс маркасының үлесі басым болды. ЭКЮ-дің қолданылу аясы СДР-ға қарағанда кең болды және уақыт өте келе оны еуро алмастырды.
Дүниежүзілік валюта жүйелерінің тарихи кезеңдері
Париж жүйесі (1867)
Алтын монеталы стандарт негізінде құрылып, Париж конференциясында мемлекетаралық келісіммен рәсімделді.
Генуя жүйесі (1922)
Алтын-девиз стандартына сүйенді: банкноталар алтынға емес, вексельдер мен чектерге (девиздерге) айырбасталды. Девиз — шетел валютасы.
Бреттон-Вудс (1944)
Доллар мен фунт стерлинг резервтік валюта ретінде бекітілді; ХВҚ құрылды; валюталардың бағамдық ауытқуларына шек қойылды; доллар резервтері алтынға ресми бағамен айырбасталды.
Ямайка жүйесі (1976)
Алтынның монетарлық рөлі заңды түрде тоқтатылды, өзгермелі бағам қағидасы бекітілді, СДР халықаралық есеп айырысу өлшемі ретінде жарияланды.
Ямайка жүйесінің негізгі ерекшеліктері
Ямайка жүйесінде алтын заң жүзінде демонетизацияланғанымен, іс жүзінде ол төтенше халықаралық ақша және сенімді резервтік актив ретінде маңызын толық жоғалтқан жоқ.
Алтын-девиз стандартының орнына СДР енгізілді. Алайда оның қолданылуы негізінен ХВҚ операцияларымен шектеліп, әлемдік ақша рөлін толық атқара алмады.
Елдер валюта бағамының кез келген режимін таңдауға құқық алды. Өзгермелі бағам икемдірек болғанымен, бағам тұрақтылығын әрдайым қамтамасыз ете алмады және валюталық интервенция шығындары артты.
Әлемдік валюта механизмін тұрақтандыру үшін жетекші валюталық орталықтардың валюта-экономикалық саясатын үйлестіруді күшейту қажеттілігі туындады.
Қорытынды
Валюта — халықаралық экономикалық қатынастардың өзегіндегі құрал. Ол ұлттық ақша жүйелерін сыртқы нарықпен байланыстырып, халықаралық төлемдер мен есеп айырысулардың жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Валюта қатынастары мен валюта жүйелері өндіріс, сауда, капитал қозғалысы сияқты үрдістермен бірге дамып, әлемдік күштердің орналасуы мен мемлекетаралық келісімдерге тәуелді түрде өзгеріп отырады.