Азаматтық құқықты қорғау
Мүліктік емес жеке құқықтар: ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел
Ғаламдық мәселелердің шешімі күнделікті өмір қажеттіліктерінен туындайтын жеке тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуы және сенімді қамтамасыз етілуімен тығыз байланысты. Кез келген мемлекеттің міндетті атрибуттарының бірі — азаматтардың құқықтарын тану, қорғау және іске асыру тетіктерін қамтамасыз ету.
Қоғам мен мемлекеттегі экономикалық, саяси және құқықтық тұрақсыздыққа, өмірдегі күрт өзгерістерге қарамастан, адам, оның құқықтары мен бостандықтары туралы мәселелер өзектілігін жоғалтпайды. Бұл тақырыпқа қызығушылық қоғамдық қажеттіліктерден әрі жеке тұлғаның заңды сұраныстарынан туындайды.
Негізгі ұғым
Мүліктік емес жеке құқық — қолданыстағы заңмен танылатын және қорғалатын, мүліктік мазмұны жоқ әрі адамнан оның тірі кезінде ажырамайтын игіліктерге қатысты құқық.
Қандай игіліктер мен құқықтар қорғалады?
Әрбір адамға ар-намыс пен қадір-қасиет сияқты игіліктер тән. Сонымен қатар заң мыналарға қол сұқпаушылықты және оларды қорғауды көздейді:
-
Өмір мен денсаулық
Адамның негізгі табиғи құндылықтары ретінде қорғалады.
-
Жеке бас қадірі, ар-намыс, абырой
Адамның қоғамдағы беделіне және өзін-өзі бағалауына қатысты.
-
Іскерлік бедел
Кәсіби қызмет пен нарықтағы сенім деңгейін сипаттайды.
-
Жеке өмірге қол сұқпаушылық
Жеке кеңістік пен жеке деректердің қорғалуын қамтиды.
-
Жеке және отбасылық құпия
Отбасы өміріне, байланыстарға және құпия ақпаратқа қатысты.
-
Еркін жүріп-тұру және мекен таңдау
Орын ауыстыру мен тұрғылықты жерді таңдау еркіндігі.
-
Есім алу (есім иелену) құқығы
Жеке тұлғаның даралануына қатысты құқық.
-
Авторлық және шығармаға қол сұқпаушылық
Шығармашылық нәтиженің қорғалуын қамтамасыз етеді.
Ерекшеліктері: материалдық мазмұнсыз, бірақ маңызы бар
Бұл құқықтардың басты ерекшелігі — мүліктік мазмұнының болмауы және адам болмысынан ажырамауы. Дегенмен, «ажырамастық» қағидасы оларды жүзеге асыру мен қорғауды үшінші тұлғаға тапсыруға кедергі келтірмейді.
Мысалы, жасөспірімнің ар-намысы мен абыройын қорғауға қатысты талап-арызды оның заңды өкілдері бере алады.
Бұл игіліктер мен құқықтардың «мүліктік емес» деп аталуы олардың мүлде материалдық маңызы жоқ дегенді білдірмейді. Керісінше, мүліктік емес құқыққа келтірілген зиян иесіне елеулі мүліктік шығын келтіруі мүмкін.
Мәселен, кәсіпкердің іскерлік беделінің төмендеуі клиенттердің азаюына әкеледі. Ал оң іскерлік бедел, керісінше, дағдарысқа ұшыраған істі тезірек қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Қорытынды
Қазақстан мемлекеті мүліктік емес жеке құқықтар бұзылған жағдайда оларды қорғауды өз міндетіне алады және осы құқықтардың орындалуы мен қорғалуын қамтамасыз ететін кепілдік жүйесін қалыптастырады. Сол жүйеге сәйкес әрбір азамат өзінің бұзылған құқығын қалпына келтіре алады және заңға қайшы келмейтін тәсілдер арқылы заңды мүдделерін қорғауға құқылы.