Қазақша рефераттар

Қылмыскер тұлғасындағы әлеуметтіктің және биологиялықтың арақатынасы

Қылмыскер тұлғасының құрылымы: криминологиялық көзқарас

Криминология ғылымында қылмыскер тұлғасының негізгі құрылымдық элементтері жеткілікті дәрежеде айқындалған. Жалпы алғанда, қылмыскер тұлғасының құрылымы қылмыс жасаған адамның мінез-құлқын түсіндіруге мүмкіндік беретін бірқатар анықтаушы белгілер мен қасиеттерді қамтиды. Әртүрлі авторлар (Ю.М. Антонян, П.С. Дагель, А.Б. Сахаров, Б.С. Волков және т.б.) бұл топтарды әртүрлі жіктегенімен, мазмұндық өзегі ұқсас.

Криминологиялық зерттеудің объектісі мен міндеті

Зерттеу объектісі

  • Қылмыс жасаған жекелеген адамдар.
  • Әртүрлі контингенттер (кәмелетке толмағандар, рецидивистер және т.б.).
  • Қылмыскерлердің әртүрлі криминологиялық типтері.

Негізгі міндет

Қылмыстылыққа және қылмысқа жақын себептік байланыстарды айқындауға мүмкіндік беретін себептік кешендерді, тізбектерді және олардың сипаттамалар аясын жіктеу.

Тұлға белгілерін топтастыру: авторлық тәсілдер

Н.Т. Ведерников тұлға белгілерін екі негізгі блокқа бөледі: біріншісі — адамды жекелендіретін мәліметтер (өмірбаян деректері, материалдық жағдайы, физикалық және психикалық жай-күйі), екіншісі — қоғамдық сипаттама (өндірістік, саяси және тұрмыстық қырлары).

Профессор А.Б. Сахаров бастапқыда әлеуметтік-демографиялық, әлеуметтік-психологиялық және әлеуметтік-биологиялық белгілерді ұсынған. Кейінірек ол көзқарасын қайта қарап, биологиялық белгілерді бұл жіктеуден алып тастады.

Қазіргі криминологияда кең тараған тәсілдердің бірі тұлға сипаттамаларын алты топқа жинақтайды:

  1. 1 әлеуметтік-демографиялық белгілер;
  2. 2 қылмыстық-құқықтық белгілер;
  3. 3 өмірдің әртүрлі салаларындағы әлеуметтік көріністер (әлеуметтік байланыстар);
  4. 4 өнегелік (моральдық) қасиеттер;
  5. 5 психологиялық белгілер;
  6. 6 физиологиялық (биологиялық) белгілер.

Әлеуметтік мән және тұлғаның қалыптасуы

Қылмыскер тұлғасының құрылымын анықтағанда, оның басқа адамдармен қарым-қатынас процесінде қалыптасатынын және адамның қатынас пен түйсік қызметінің субъектісі ретіндегі әлеуметтік мәнді қасиеттерінің жиынтығын білдіретінін ескеру қажет. Бұл аспект тұлғаны қоғамның, әлеуметтік топтардың және қауымдастықтардың мүшесі, әлеуметтік типтік сипаттардың иесі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Қылмыстың жасалу себептері көбіне тұлғаның бойына сіңген теріс әлеуметтік қасиеттермен байланысты. Ал жекелеген психологиялық процестер мен күйлердің қолайсыз ерекшеліктері немесе биологиялық алғышартталған қасиеттер белгілі бір әрекетке ықпал етуші фактор болуы мүмкін, бірақ олар шешуші себеп ретінде автоматты түрде қарастырылмайды.

Криминологиялық талдаудың қағидасы

Қылмыскер тұлғасын криминологиялық талдау — қылмыстық мінез-құлықты қоса алғанда, адамның мінез-құлқы механизмдерінде көрініс табатын индивидуалдық психологиялық ерекшеліктерді де, биологиялық алғышартталған қасиеттерді де барынша ескере отырып жүргізілетін талдау.

Бұл тәсіл қылмыстың себептерін психологияландыруды немесе биологияландыруды білдірмейді: көптеген психологиялық және биологиялық ерекшеліктер әлеуметтік факторлардың анықтаушы әрі бағыттаушы ықпалында болады.

Қылмыскер тұлғасындағы әлеуметтік пен биологиялықтың арақатынасы

Қылмыскер тұлғасын зерттеудегі ең күрделі әрі түбірлі мәселелердің бірі — тұлға құрылымындағы әлеуметтік пен биологиялық бастаулардың арақатынасы. Бұл мәселе принципті құқықтық және тәжірибелік мәнге ие: оның шешімі қылмыстылықтың себептерін түсіндіруге және онымен күрестің негізгі бағыттарын айқындауға тікелей ықпал етеді.

Тұлға ұғымы және әлеуметтену

Қылмыскер тұлғасы ұғымының әртүрлі анықтамалары бар. Дегенмен криминологиялық ілім, әдетте, тұлғаны біртұтас адамның әлеуметтік сапасын білдіретін құрылым ретінде қарастырудан бастау алады. Тұлға қоғамдық қатынастар процесінде қалыптасады, яғни ол — адамның әлеуметтенуінің нәтижесі.

Адам табиғатында әлеуметтік және биологиялық бастаулар қатар болады. Бұл арақатынаста биологиялық бастау әлеуметтікке бағынышты сипатта көрініс табады: биологиялық деңгей адамның генетикалық және табиғи алғышарттарын қамтыса, әлеуметтік деңгей тұлғаның маңызды әлеуметтік белгілерін, қатынастарын, құндылықтары мен тәжірибесін қамтиды.

Философиялық негіздеме

Жеке тұлға — ішкі жан дүниенің (сана) және сыртқы қызметтің бірлігі. Мұндай түсінік философияда ертеден қалыптасқан; бұл туралы К. Маркс 1844 жылы-ақ жазған. Демек, адамның тұлғасы оның әлеуметтік ортамен және өмірлік қызметімен байланысы арқылы көрінетін әлеуметтік-психологиялық қасиеттер мен сапалық белгілер жүйесі ретінде сипатталады.

Ғылыми пікірталас және практикалық салдар

Қылмыскер тұлғасындағы әлеуметтік пен биологиялықтың біртұтастығы туралы пікірталас тікелей практикаға әсер етеді. Биологиялық факторларға басымдық беретін зерттеушілер қылмыскерді зерттеуде жетекші рөлді психиатрияға, психологияға, биологиялық әдістер мен тәсілдерге береді. Ал әлеуметтік факторлардың шешуші ықпалын жақтаушылар мінез-құлықты түзетуге бағытталған әлеуметтік бағдарламалардың маңызын алға тартады.

Қазіргі кезеңде тек биологиялық факторларға сүйенетін шектен шыққан көзқарастар әлсіреді. Соған қарамастан, бірқатар генетиктер мен криминологтар генетикалық аномалиялардың адам мінез-құлқына ықпал етуі мүмкін екенін көрсететін ғылымдағы жаңа деректерді назардан тыс қалдырмауды ұсынады.

Тарихи ескертпелер

1960-жылдардың басында Буза мен Пинатель ломброcиандық дәстүрден туындаған антропологиялық теориялардың ықпалында қылмыстылықтың тұқым қуалаушылыққа белгілі бір бейімділігі болуы мүмкін екенін талқылады. Кейінірек мұндай идеялар хромосомалармен байланыстырылып түсіндірілді.

Отандық пікірлер

1970-жылдары профессор И.С. Нойдің «орта әсерінсіз адамның қылмыскер немесе батыр болып қалыптасуы екіталай, егер ол алдын ала бағдарланған мінез-құлықтармен туылмаса» деген пікірі айтарлықтай талқылау тудырды.

В.П. Емельянов: «қылмысқа белгілі бір экономикалық, әлеуметтік және биологиялық факторлардың құрамы түрткі болады… қылмыстылық себебі — әлеуметтік және биологиялық қасиеттер көріністерінің синтезі…» деген тұжырымдар ұсынды.

Пәнаралық зерттеу неге қажет?

Қорыта келгенде, адамның биологиялық және әлеуметтік ерекшеліктері қылмыстық мінез-құлықты түсіндіруде белгілі бір деңгейде қатысады. Сондықтан себептілікті анықтауда сот-психиатриялық, сот-медициналық және өзге де сараптамалар сияқты пәнаралық бағыттардың қолданылуы заңды құбылыс.

Маңызды ажырату: қылмыскер тұлғасы және қылмыс субъектісі

Айрықша ескеретін жайт — қылмыскер тұлғасы мен қылмыс субъектісін шатастырмау. Қылмыстың жалпы субъектісі үшін, әдетте, үш негізгі белгі жеткілікті: адамның болуы, белгілі бір жасқа толуы және есінің дұрыстығы. Ал қылмыскер тұлғасын сипаттау үшін адамның бала күнінен бастап бойына сіңірген қасиеттерін, әлеуметтік байланыстарын, моральдық бағдарларын, психологиялық ерекшеліктерін және өмірлік тәжірибесін кең аяда талдау қажет.

Құқықтық минимум

  • адам болуы
  • жасы толуы
  • есі дұрыс болуы

Тұлғалық кең сипаттама

Биологиялық, психологиялық, моральдық және әлеуметтік қырлардың жиынтығы. Мысалы, біреуді бойы ұзын деп ұнату — биологиялық қасиетке қатысты; ал біреуді ақылды деп құрметтеу — психологиялық-интеллектуалдық қасиетке қатысты.

Қысқа қорытынды

Қылмыскер тұлғасы — әлеуметтік қатынастарда қалыптасатын көпқабатты құрылым. Оны талдауда демографиялық және құқықтық сипаттамалармен қатар моральдық бағдарлар, әлеуметтік байланыстар, психологиялық ерекшеліктер және белгілі бір деңгейде биологиялық алғышарттар да ескеріледі. Дегенмен шешуші бағыттаушы рөл көбіне әлеуметтік факторларға тиесілі.