Ауыл шаруашылық жағдай
XX ғасырдың 60–80 жылдарындағы саяси өмір
Бұл кезеңде Н.С. Хрущев Қазақстанды сынақ алаңы ретінде пайдаланып, көптеген тәжірибелерді, оның ішінде келешегі күмәнді бастамаларды да енгізуге тырысты. Қазақстан шаруашылықтарында гидропоника тәсілімен өсімдік өсіру, жүгері егу сияқты эксперименттер жүргізілді. Оның ықпалымен республиканың оңтүстігіндегі кейбір аудандар көршілес республикаларға беріліп, жаңа өлкелер құрылды.
Көптеген елді мекендердің атауы өзгертілді: Ақмола — Целиноград атанды, Батыс Қазақстан облысы — Орал облысы болып қайта аталды. Хрущевтің жөнсіз әрекеттері ашық айтылмаса да, қоғамда наразылық күшейді. Уақыт өте экономика мен халық шаруашылығын басқаруды, жоспарлау мен ынталандыру жүйесін түбегейлі жақсарту қажеттігі айқын сезілді. Экономикалық шешімдердегі субъективизм мен волюнтаризмді жою күн тәртібіне шықты.
1964 жылғы бетбұрыс: басшылықтың ауысуы
1964 жылғы 14 қазанда өткен КОКП пленумы елдегі жағдайды түзету және жіберілген қателіктерді жою жөнінде шұғыл шаралар қабылдады. Пленум Н.С. Хрущевті КОКП ОК-нің бірінші хатшысы және КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметтерінен босатты.
Оның орнына КОКП ОК-нің бірінші хатшысы болып Л.И. Брежнев сайланды, ал КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметіне А.Н. Косыгин тағайындалды. Осыдан кейін 1962 жылы енгізілген партия, кеңес және қоғамдық ұйымдарды өндірістік принцип бойынша бөлу ойластырылмаған шешім ретінде бағаланып, олардың аумақтық-өндірістік принцип бойынша құрылымын қалпына келтіру қолға алынды.
Конституциялық өзгерістер және қоғамдық ахуал
1967 жылы Қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған сөзінде Л.И. Брежнев социализмнен коммунизмге өту туралы тезистерді жариялады. 1977 жылғы 7 қазанда КСРО Конституциясы қабылданды. Онда шынайы жағдайдан алшақ, қияли болжамдар көп болды; «кемелденген социализм» теориясы кеңінен таратылды.
1978 жылғы 20 сәуірде Қазақ КСР Конституциясы қабылданды. Бұл кеңестік жүйедегі Қазақстанның соңғы Конституциясы еді. Онда да демократиялық еркіндіктерді шектеу, адам құқықтарын елемеу сияқты қоғамға жат құбылыстар көрініс тапты. Ұлтаралық қатынастарда келеңсіздіктер көбейді: орыс тілі «ұлы тіл» ретінде дәріптеліп, қазақ тіліне немқұрайды қарау күшейді.
1979 жыл: неміс автономиясы туралы шешім және жастар наразылығы
1979 жылы КОКП Қазақстан аумағында неміс автономиялық облысын құру туралы шешім қабылдады. Жоспар бойынша автономия құрамына Ақмола, Павлодар, Қарағанды, Көкшетау облыстарының бірнеше ауданы енуге тиіс болды, орталығы Ерейментау қаласында орналасады деп қарастырылды. Бұл мәселе бойынша арнайы комиссия құрылып, оған КОКП ОК хатшысы А. Коркин төрағалық етті.
Партияның бұл шешімі қазақ халқының ұлттық мүддесін аяққа таптаудың көрінісі ретінде қабылданды. 1979 жылғы 16 маусымда Ақмола қаласындағы Ленин алаңына неміс автономиясын құруға қарсы шыққан жастар жиналды.
Ұрандар
«Неміс автономиясына жол жоқ!»
«Қазақстан бөлінбейді!»
19 маусымда жастар алдына шыққан атқару комитетінің төрағасы Жұмахметов пен облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Морозов Қазақстанда ешқандай автономия құрылмайтынын мәлімдеді.
Тоқырау белгілері: сөз бен істің алшақтығы
70-жылдар мен 80-жылдардың алғашқы жартысында партияның жоғары органдарынан «сөз бен істің бірлігіне» шақырған үндеулер жиіледі. Алайда бұл үндеулер екіжүзді сипат алды: талап негізінен төменгі буынға бағытталып, басшылықтың өзіне міндет ретінде жүктелмеді. Ішкі партиялық жұмысты жетілдіру туралы көптеген қаулылар көзбояушылыққа айналды. Партия беделі біртіндеп төмендеді.
Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев атап өткендей, тоқырау өмірдің барлық саласын қамтыды: идеологияда да, адамдар арасындағы қатынаста да. Брежневтің жеке басына табыну әсіресе 70-жылдардың соңы мен 80-жылдардың басында күшейді.
Өнеркәсіптің дамуы
1965 жылғы реформалар: өнеркәсіпті басқаруды жаңарту
1965 жылғы қыркүйекте өткен КОКП ОК пленумы өнеркәсіпті дамыту мәселесіне арналды. Сол кезеңде өнеркәсіпті басқару жүйесін өзгерту және мемлекеттік жоспарлау органдарын қайта құру туралы заң да қабылданды. Бұл шешімдер Қазақстанда да қолдау тауып, 1965–1966 жылдары халық шаруашылығы кеңестері таратылып, салалық одақтық-республикалық министрліктер құрылды.
Пленумда қойылған міндеттер
- 1 Өнеркәсіпті салалық принцип бойынша басқару.
- 2 Одақтық-республикалық министрліктер құру.
- 3 Кәсіпорындардың дербестігін арттыру.
- 4 Шаруашылық есепті дамыту.
- 5 Еңбеккерлерді экономикалық ынталандыру мен материалдық марапаттауды күшейту.
Қазақстандағы құрылымдық өзгерістер
Өнеркәсіп, құрылыс материалдары, орман, целлюлоза-қағаз және ағаш өңдеу, азық-түлік сияқты салалар қайта ұйымдастырылып, бірқатар кәсіпорындар бір жүйеге біріктірілді. Бұл қадамдар өндірісті басқаруды жеңілдетуге бағытталды.
Ғылыми-техникалық прогресс және өндірісті жаңғырту
60-жылдардың басында өнеркәсіпті сапалық жағынан өзгерту және ғылыми негізде қайта құру үрдісі басталды. Қазақстанда жаңа техниканы енгізу жоспары жасалып, ең алдымен өндірісті электрлендіруге басымдық берілді. Қарағандыдағы екінші МАЭС пен Бұқтырма су электр станциясы жоғары техникалық-экономикалық көрсеткіштерімен ерекшеленіп, ұзындығы 45 мың шақырымнан асатын қуатты электр тасымалдау жүйесінің қалыптасуына ықпал етті.
Нақты нәтижелер
- Қарағанды көмір кеніндегі механикаландырылған жүйе еңбек өнімділігін 6%-ға дейін арттырды.
- Автоматтандырылған жүйелер 27 мың адам атқаратын еңбекті алмастырды.
- 1965 жылы Өзен кен орнында жаңа технология негізінде алғашқы мұнай өндірілді.
Марапат және технология
1985 жылы жаңа технологиялық процестерді өндіріске енгізгені үшін Ащысай полиметалл комбинатына Лениндік сыйлық берілді. Екібастұз көмір кесіндісінде озық технология қолданылып, қуатты экскаваторлар пайдаланылды. Шымкенттегі М.И. Калинин атындағы зауытта жұмыс технологиясы жетілдірілді.
1965 жылғы шаруашылық реформасы нәтижесінде ғылыми-техникалық жетістіктерді өндіріске енгізу қарқыны артты. Кәсіпорындардың шаруашылық дербестігі ұлғайып, пайда, баға, ақшалай сыйлық, несие сияқты экономикалық тетіктер белсендірек қолданылды.
Өнеркәсіп құрылымы: өсім және жаңа салалар
1966 жылы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты мен Шымкент цемент зауыты бастаған кәсіпорындар жаңа тәртіпке көшті. 1970 жылы Қазақстан өнеркәсібінің 70%-ы жоспарлаудың жаңа жүйесімен жұмыс істеді. 1970 жылға қарай КСРО халық шаруашылығында Қазақстанның көмір мен темір кенін өндіру, болат балқыту, қара металдар прокатын шығару бойынша үлесі өсті.
Жаңа өндірістер
Титан, магний, синтетикалық каучук, полиэтилен, көтергіш крандар өндірістері сияқты бұрын болмаған салалар дамыды.
Мұнай және химия
Мұнай өндіру мен химия өнеркәсібі жалпыодақтық маңызы бар салаларға айналды.
Жеңіл өнеркәсіп
Теміртау мен Жамбылда азық-түлік өндірістері, Алматыда мақта-мата, Семейде трикотаж фабрикасы іске қосылды. Бес жыл ішінде 14 кәсіпорын салынды.
Қысқа уақыт ішінде Қазақстанда 170-ке жуық кәсіпорын іске қосылды. 1970 жылға қарай Екібастұз отын-энергетика кешенінің құрылысы басталып, 1975 жылға қарай кәсіпорындардың барлығы энергиямен қамтамасыз етілді. 80-жылдары одақ көлемінде өндіріске енгізілген ғылыми-техникалық жаңалықтардың 3%-ы Қазақстанға тиесілі болды.
1971–1985 жылдар: «тоқырау кезеңі» және реформаның шектеулері
1971–1985 жылдары Қазақстан экономикасы көбіне техникалық прогреске жеткілікті бейімделмей, экстенсивті даму әдістеріне сүйенді. Дегенмен кейбір көрсеткіштер өсті: өндірістік және ғылыми-өндірістік құрылымдардың саны 28-ден 162-ге дейін артты, кәсіпорындар 1971 жылғы 97-ден 1985 жылы 610-ға дейін көбейді.
Нәтиже неге күткендей болмады?
- ҒТП қажеттігі мойындалса да, басқарудың ескі әдістері сақталды.
- Мемлекеттік-монополистік меншік инновацияны тежеді.
- Өндірістік бірлестіктер монополиялық үрдістерді күшейтті.
Өндірістегі негізгі кемшіліктер
- Шикізат өндіруге біржақты бағдар сақталды.
- Ресурстардың ысырап болуы: көмірдің 50–60%-ы, мұнайдың 70%-ы, темірдің 11,5%-ы жоғалтылды.
- Кәсіпорын құқықтары шектеліп, орталықтың өктемдігі күшейді.
- Жоспарларды жиі түзету жалғасты: 1981–1985 жылдары 300 реттен астам өзгеріс енгізілді.
Арал теңізі: директивалық жоспарлаудың салдары
Директивалық жоспарлау экономиканы ғана емес, экожүйені де ауыр дағдарысқа ұшыратты. Арал теңізі проблемасының туындауына бірнеше фактор әсер етті: өндіргіш күштерді орналастырудағы стратегиялық қателіктер, жер мен су қорын есепсіз пайдалану, мақта мен күріш дақылдарын өсіруге дара үстемдік беру.
Көлемдік өзгеріс
Теңіз түбі 27 мың шаршы шақырымға дейін құрғап қалды.
Судың сапасы
Теңіз суының тұздылығы 3 есеге артты, балық шаруашылығы жойылды.
Адам денсаулығы
Тұз бен шаңның көтерілуі климатты нашарлатып, ауру-сырқауды күшейтті; әсіресе балалар өлімі артты.
Аймақ тұрғындарының едәуір бөлігі түрлі дертке шалдықты. Экологиялық апат қазақ халқының генетикалық өсіп-өну мүмкіндігін сақтап қалу мәселесін өткір көтерді.
70-жылдардағы ірі өнеркәсіп нысандары және инвестициялар
Кемшіліктерге қарамастан, 70-жылдары өнеркәсіп жетекші орын алды. 170-тен астам кәсіпорын мен цех бой көтерді. 1970–1985 жылдары өнеркәсіпті дамытуға 40,8 млрд сом (жалпы күрделі қаржының шамамен 32%-ы) жұмсалды. Бұл жылдары өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 2 есе, ал машина жасау мен химия өнеркәсібі 3 есе өсті.
Мысалдар
- Лисаков кен-байыту комбинаты.
- Шерубай–Нұра шахтасы.
- Талдықорған аккумулятор зауыты.
Энергетика
Павлодар облысында Ертістегі Шүлбі СЭС-інің құрылысы басталды. Энергетикалық инфрақұрылым кеңейіп, өнеркәсіптік өндірісті тұрақтандыруға қызмет етті.
Ауыл шаруашылығы: қаржының өсуі және нәтиженің төмендеуі
1965 жылдан бастап ауыл шаруашылығына бөлінетін қаржы көлемі ұлғайды: 8-бесжылдықтың өзінде бұл салаға 7,1 млрд сом бөлінді. Республикада 1893 шаруашылық дәнді дақыл өсіруге, 1285 шаруашылық қой өсіруге мамандандырылды. 1967 жылдан бастап ауыл шаруашылығы кәсіпорындары шаруашылық есепке көше бастады.
Бұл кезеңде басқа республикалардан жұмыс күші тартылды. Мысалы, 1968 жылы Қазақстанға әскерден босатылғандар және өзге одақтас республикалардан шамамен 16 мың комбайншы келді. 70–80 жылдары қабылданған шешімдер материалдық базаны нығайтуға, өндіріс қарқынын ұлғайтуға, мамандандыру мен шоғырландыруға бағытталды. 1971–1980 жылдары ауыл шаруашылығына 18 млрд сомнан астам күрделі қаржы жұмсалды; суландыру мен химияландыруға да қомақты қаражат бөлінді.
Дағдарыс белгілері және шығындар
Ауыл шаруашылығы мәселелерін тек күрделі қаржыны көбейту арқылы шешу күткендей нәтиже бермеді: өнім өндіру төмендей бастады. 9-бесжылдықта 13%-ға, келесі кезеңде 0,4%-ға ғана өсті. 1964–1985 жылдары мал шаруашылығы құлдырап, ірі қарадан 4,2 млн, қой-ешкіден 55 млн, шошқадан 5,1 млн бас шығынға ұшырады.
Көптеген шаруашылықтар солақай саясаттың салдарынан шығынға батты. 1986 жылға қарай ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының едәуір бөлігі өз қаржысына емес, несиеге тәуелді жұмыс істеуге мәжбүр болды.
И.М. Худенко тәжірибесі және бюрократиялық кедергілер
70-жылдары республикадағы кейбір ауыл шаруашылығы басшылары қалыптасқан басқару құрылымын өзгертуге талпынды. Солардың бірі — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы Іле және Ақши кеңшарларын басқарған И.М. Худенко. Ол басқару құрылымын жаңартып, еркін еңбек ету жүйесін енгізуге және фермерлік үлгідегі усадьбаларды дамытуға ұмтылды.
Алайда бюрократиялық жүйе оның бастамаларын қабылдамай, Худенко қуғынға ұшырады: ақырында бас бостандығынан айырылып, түрмеде қайтыс болды.
1976 жылғы шешім және Азық-түлік бағдарламасы
Колхоздардың дербестігін әлсіреткен қадамдардың бірі — КОКП ОК-нің 1976 жылғы ауыл шаруашылығын мамандандыру, кооперациялау және агроөнеркәсіптік интеграциялау туралы шешімі. Оның негізінде колхоздар мен кеңшарлар механикаландырылған агроөнеркәсіптік бірлестіктерге күштеп біріктірілді.
1982 жылғы мамырда КОКП ОК пленумында Азық-түлік бағдарламасы қабылданып, агроөнеркәсіптік кешен тиімділігінің төмендігі мойындалды. Азық-түлік мәселесін шешудің жолы ретінде интенсивті өсім факторларына көшу ұсынылды. Бірақ бағдарлама ескірген басқару жүйесі аясында жасалып, шаруалардың түбегейлі экономикалық мүдделерін толық қамтымады. Соның салдарынан ауыл шаруашылығындағы дағдарыс тереңдей түсті.
80-жылдардың орта шенінде көптеген өңірде азық-түлікпен шектеулі қамтамасыз ету тәртібі енгізілді. Ауыл еңбеккерлерінің еңбегі жеткілікті бағаланбай, олар қалаларға және басқа аймақтарға көшуге мәжбүр болды. Нәтижесінде жүздеген шағын ауыл қаңырап қалды.
Экологиялық жағдай: әскери сынақтар және табиғи апаттар
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары КСРО-да экологиялық мәселе аса күрделі проблемалардың біріне айналды. Қазақстан да бұл үдерістен тыс қалмады. XX ғасырдың екінші жартысында «қырғи қабақ соғыс» кезеңіндегі қарулану жарысы АҚШ пен КСРО-ны ядролық қару сыналатын басты аймақтарға айналдырды. Қазақстан КСРО қорғаныс кешенінің ең ірі ядролық полигоны ретінде пайдаланылды, ал әскери инфрақұрылым салу барысында жергілікті халықтың мүддесі ескерілмеді.
Семей ядролық полигоны
Қазақстандағы ең ірі сынақ алаңы — Семей полигоны. Ол Семей, Павлодар, Қарағанды облыстары түйіскен аумақта орналасып, 8372 км² жерді қамтыды. 1949 жылғы 29 тамызда осы полигонда алғаш рет ядролық қару сыналды. Барлығы шамамен 500-ге жуық ядролық сынақ өткізілді.
Ол жылдары сынақтардың халық денсаулығына және қоршаған ортаға зияны ашық айтылмады. Алайда әрбір сынақтың салдары ауыр болды: түрлі аурулар көбейді, кемтар сәбилердің дүниеге келуі жиіледі, жер қабатының құнарлылығы төмендеп, кей аймақтар жарамсыз күйге түсті.
Жасырын сынақтар
1969–1970 жылдары Маңғыстау өңірінде жер астында ядролық қару үш рет сыналды. Бұл сынақтар халықтан жасырын түрде өткізілді.
Арал және Балқаш: экологиялық қатердің кеңеюі
70-жылдардан бастап Қазақстандағы ең ірі экологиялық апат аймақтарының бірі — Арал теңізі болды. Өндіргіш күштерді орналастырудағы стратегиялық қателіктер, Сырдария мен Әмудария суын мақта және күріш егістіктеріне шамадан тыс бұру теңіздің тартылуын жеделдетті.
Қазіргі уақытта Балқаш көлінің экологиялық жағдайы да өзекті проблемаға айналып отыр. Бұл үрдістер кеңестік индустриялық және аграрлық саясаттың табиғатқа түсірген ауыр салмағын айқын көрсетті.