Қазақша рефераттар

Артикалық ауа массасы

Климаттың жалпы сипаты

Облыстың батыс бөлігінің климаты негізінен континенттік сипатта. Шөл және шөлейт аумақтарында жылдық орташа көрсеткіштер салыстырмалы түрде ұқсас, әсіресе жылы маусымда су балансы күрт төмендейді. Күннен түсетін жылу мөлшері ылғалданудан 12–15 есе жоғары.

Жаз

Шілдедегі орташа айлық температура +27…+28°C. Қызылқұмның кейбір бөліктерінде температура +48°C-қа дейін жетеді.

Жазда ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 25–28%, ал өте ыстық әрі құрғақ күндері 13%-ға дейін төмендейді.

Қыс

Қыс айларында Сібір антициклоны жиі әсер етеді. Суық ауа райы көбіне ұзақ сақталып, жылымық сирек байқалады.

Орташа температура −3…−4°C, кей күндері −15°C-қа дейін төмендейді. Ауа массаларының ағыны оңтүстікке ауысқанда, ауа райы жылдам жылымыққа өзгеруі мүмкін.

Аймақтық ерекшелік

Шардара маңында Қызылқұм шөліндегі қысқы температура көбіне −3…−2°C шамасында. Кей жылдары қыста +15°C-қа дейін көтерілетін күндер де болады.

Мұндай кезеңдерде оңтүстік-батыстан циклондық ауа массалары келіп, қар аралас жаңбыр жаууы мүмкін.

Жауын-шашын және булану

Шөлді аймақтар

Шымкент облысының шөлді бөліктерінде жылдық жауын-шашын мөлшері 90–180 мм. Булану деңгейі бұдан әлдеқайда жоғары: 1000–1500 мм.

Арыс ауданы

Арыс ауданында жауын-шашын мөлшері жылына 250–300 мм-ге дейін жетеді.

Климат түзуші факторлар

Күн радиациясы

  • Жиынтық күн радиациясы: 586152–669888 (шартты бірлік, мәтіндегі мәндер бойынша).
  • Радиация балансы: 167472–209340 (шартты бірлік, мәтіндегі мәндер бойынша).
  • Тікелей радиациямен қатар шашыранды радиацияның да мол болуы жиі байқалады; кей кезеңдерде бұл құбылыс 90%-ға жуық көрінуі мүмкін.
  • Тәуліктік температура амплитудасы шамамен +18°C.

Ауа массалары және фронттар

Оңтүстік Қазақстан облысында, негізінен, төрт түрлі ауа массасының ықпалы байқалады:

  1. 1 Арктикалық ауа массалары.
  2. 2 Моңғол антициклоны.
  3. 3 Ираннан келетін ауа массаларының ағыны.
  4. 4 Солтүстік-батыстан келетін циклондар; олардың қалыптасуына Атлант мұхитындағы Исландия минимумы ықпал етеді.

Л.Н. Бабушкин оңтүстікте қыс мезгілінде жылымықтың жиі алмасып отыруын «вегетациялық қыс» деп атаған.

Желдер: бағыт, қарқын және әсері

Аймақта жиі кездесетін желдер

  • Қаратау желі — батыстан шығысқа қарай соғады.
  • Арыстанды–Қарабас — Алғабас, Қызылқұм, Бөген, Арыс аудандарында байқалады; Қаратаудан басталып, оңтүстік-батысқа қарай күшейеді.
    Жылдамдығы әдетте 10–12 м/с, кей жылдары бір ай бойы сақталып, егіншілікті қатты құрғатады.
  • Керімсал — Иран тауларында қалыптасатын ауа массаларымен байланысты; кейде дәнді дақылдарды күйдіріп жібереді.

Жергілікті ықпал ететін желдер

  • Шапшақ — Түлкібас, Сайрам, Төлеби аудандарында шығыстан соғады. Екпіні күшті, жылдамдығы 25–30 м/с.
    Қыста қатты аяз әкеліп, жазда ауа райын айтарлықтай салқындатады.
  • Шыршық — Қазығұрт, Сарыағаш, Келес аудандарында шығыстан соғады; кейде бризді еске түсіреді, әдетте аса қатты емес.
  • Қақан — Жетісай, Мақтаарал, Киров, Шардара өңірінде басым; көбіне батыстан соғады.
    Қыста ылғалы мол ауа әкеліп, бұрқасынды боран тудырады; кейде жауын түрінде де жауын-шашын түседі.
  • Шамал — шығыстан соғатын, Ташкент Алатауынан келетін жел.

Атмосфералық жауын-шашын және қар жамылғысы

Жауын-шашын түрлері мен таралуы

Облыста жауын-шашын жаңбыр, қар, бұршақ және тұман түрінде түседі. Ең көп жауын-шашын түсетін аумақ — Өгем, Піскем және Қаржантау жоталарының оңтүстік-батыс беткейлері.

Ең аз мөлшер шөлдік өңірлерде байқалады: Созақта жылына шамамен 151 мм, Шардарада 175 мм.

Ең төмен температура және қар қоры

Облыстың ең суық нүктесі — қиыр солтүстікте, Шу өзені алабындағы Тасты елді мекені. Мұнда 1969 жылғы 27 қаңтарда абсолюттік ең төмен температура −42°C-қа жеткен.

Арыс пен Қапланбек маңындағы ашық жерлерде қар жамылғысының қалыңдығы шамамен 9 см.

Есеп бойынша, 1 см қар жамылғысы әр гектарға 20–35 шартты ылғал көлемін береді. Демек, 9 см қар 180–315 шартты ылғал көлемін бере алады (қардың тығыздығына тәуелді).

Қардың түсуі және тұрақты жату ұзақтығы

Алғашқы қар солтүстік аудандарда қазанның басында, ал оңтүстікте қарашаның басында түседі.

Тұрақты қар жамылғысы солтүстікте шамамен 130 күн жатады.

Оңтүстікте тұрақты қар жамылғысы шамамен 45 күн сақталады.