Ауру адамды ауруханаға жеткізу үшін тіл алмаған адамның машинасын иесінен тартып алып, ауыр науқасты ауруханаға жеткізу
Қылмыстық құқық
Аса (мәжбүрлі) қажеттілік: ұғымы, шарттары және шектен шығу мәселелері
Қылмыстық кодекспен қорғалатын мүдделерге аса қажет болған жағдайда зиян келтіру (яғни белгілі бір адамның немесе өзге адамдардың өміріне, денсаулығына, құқықтары мен заңды мүдделеріне тікелей қатер төндіретін қауіпті жою үшін зиян келтіру) қылмыс болып табылмайды, егер: қауіпті басқа тәсілмен жою мүмкін болмаса және аса қажеттіліктің шегінен шығуға жол берілмесе (ҚР ҚК 34-бап, 1-бөлігі).
Аса қажеттіліктің мәні
Аса қажеттілік — қылмыстық заң қорғайтын бір мүддені сақтап қалу үшін басқа бір заңмен қорғалатын мүддеге белгілі бір көлемде зиян келтіру арқылы тікелей төнген қауіпті тойтару жағдайы. Мұнда әдетте екі мүдденің қақтығысы болады: бірін жоймайынша, екіншісін сақтап қалу мүмкін болмайды.
Негізгі тұжырым
Аса қажеттілік жағдайында жасалған әрекет қылмыс болып саналмайды, өйткені ол үлкен зиянның алдын алу үшін азырақ зиян келтіруге мәжбүр ететін жағдайдан туындайды.
Қауіп қайдан туындауы мүмкін?
Тікелей қауіп әртүрлі көздерден туындайды: табиғи апаттардан, техника мен механизмдердің ақауынан, хайуанаттардың шабуылынан, адам организміндегі физиологиялық өзгерістерден, сондай-ақ басқа адамның қоғамға қауіпті әрекетінен.
Мысалдар
- Тұңғиық орманда адасқан адамның аңшылар үйінде қалған азық-түлікті өз қажетіне пайдалануы.
- Ауыр науқасты ауруханаға жеткізу үшін біреудің көлігін иесінің еркінен тыс алып пайдалану.
- Елді мекенді тасқыннан қорғау үшін рұқсатсыз ұнтақ тасты пайдалану (жай жағдайда бұл құқық бұзушылық болар еді).
Әрекет және әрекетсіздік арқылы көрінуі
Объективтік тұрғыдан аса қажеттілік көбіне әрекет арқылы, ал кейде әрекетсіздік арқылы жүзеге асуы мүмкін.
Мысал (әрекетсіздік)
Егер екі науқас бір мезгілде дәрігерді шақырса, дәрігер алдымен ауыр хәлдегі науқасқа барып, жеңілірек науқасқа кешігіп келуі — ауыр қауіпті ертерек тойтаруға бағытталған таңдау ретінде бағалануы мүмкін.
Аса қажеттілікті сылтау етуге болмайды
Аса қажеттілікті алға тартып, өзінің заңсыз мүдделерін жүзеге асыруға, яғни заң қорғайтын басқа мүдделерге әдейі зиян келтіруді ақтауға болмайды. Аса қажеттілік тек тікелей төнген қауіпті тойтаруға бағытталуы тиіс.
Аса қажеттіліктің шарттары
1) Тікелей және нақтылы қауіптің болуы
Бірінші шарт — қылмыстық заң қорғайтын мүддеге нақтылы, тікелей қатердің төнуі. Қауіп адамға, қоғамға немесе мемлекетке қатысты маңызды игіліктерге бағытталуы мүмкін.
Ескерту
Егер қауіпті тудырушы — қиянат жасаушының өзі болса және зиян тікелей соған келтірілсе, бұл жағдай әдетте қажетті қорғану ретінде бағаланады. Ал қауіптің алдын алу үшін зиян үшінші тұлғаға келтірілсе, бұл — аса қажеттілікке тән белгі.
2) Қауіпті басқа жолмен жою мүмкін еместігі
Екінші шарт — төнген қауіпті өзге тәсілмен тойтару мүмкін болмауы. Егер заң қорғайтын басқа мүддеге зиян келтірмей-ақ қауіпті жоюға болатын болса, онда аса қажеттілік қолданылмайды, ал келтірілген зиян үшін жауаптылық туындауы мүмкін.
3) Зиянның арақатынасы: келтірілген зиян — азырақ
Үшінші шарт — келтірілген зиян тойтарылған зияннан кем болуы тиіс. Келтірілген зиян тойтарылған зиянмен тең болса да, бұл әрекетті аса қажеттілік деп тану мүмкін емес.
Шектен шығу нені білдіреді?
Төнген қатердің сипаты мен дәрежесіне және қауіптің жойылған жағдайына көрінеу сәйкес келмейтін, яғни сақтап қалғаннан гөрі көбірек зиян келтіру — аса қажеттіліктің шегінен шығу болып табылады. Мұндай жағдайда жауаптылық тек қасақана әрекеттер үшін туындайды (ҚК 34-бап).
Мысалы, өз өмірін сақтау үшін басқа біреудің өмірін қию — аса қажеттілікке жатпайды; бұл, әдетте, шектен шығу ретінде бағаланады. Ал көп адамның өмірін сақтап қалуға бағытталған, өзге амал қалмаған жағдайдағы әрекеттер қылмыс ретінде танылмайды.
Істегі бағалау: нақты мысалдар
Автобус жүргізушісінің шешімі
Демалыс үйінің жүргізушісі қарсы бағыттан жол ережесін өрескел бұзып келе жатқан көлікпен соқтығысуды болдырмау үшін автобусты шұғыл түрде бұрып үлгереді. Нәтижесінде автобус аударылып, бірнеше жолаушы орта дәрежелі жарақат алады.
Бұл жағдайда жүргізуші үлкен апатты (бетпе-бет соқтығысуды, адам шығынын) болдырмай, азырақ зиян арқылы ірі зиянға жол бермейді. Сондықтан әрекет аса қажеттілік ретінде бағалануы мүмкін.
Пойыз машинисінің таңдауы
Күзетілмейтін және өтуге рұқсат етілмеген жерде жолды көлденең жауып тұрған көлікті көрген машинист шұғыл тоқтатудың орнына апатты салдарды азайтатындай тежеп келіп соғуға мәжбүр болады. Соның нәтижесінде пойыздағы азаматтардың өміріне қауіп төнбейді.
Мұнда келтірілген зиян мен сақталған мүдделердің арақатынасы нақты жағдайларға қарай бағаланады; егер сақталған зиян әлдеқайда ірі болса, әрекет қылмыс құрамын құрамайды.
Зиянның “азырақ” екені қалай анықталады?
Бұл мәселе әр іс бойынша нақты мән-жайларға байланысты шешіледі: қауіп қай мүддеге бағытталды, ол мүдденің маңызы қандай, жағдайдың шұғылдығы қандай, тойтарылған зиянның ықтимал көлемі қандай және келтірілген зиянның нақты салдары қандай — осының бәрі есепке алынады.
Кейде адам шынайы түрде “келтірілген зиян азырақ” деп қателесуі мүмкін. Егер бұл қателік ауыр жан күйзелісі үстінде немесе өзге де негізді себептермен кінәсіз түрде орын алса, қылмыстық жауаптылық туындамауы ықтимал.
Аса қажеттілік пен қажетті қорғанудың айырмашылығы
Қауіптің көзі
Қажетті қорғануда қауіптің көзі әрқашан адамның қоғамға қауіпті әрекеті. Аса қажеттілікте қауіп табиғи апаттан, техникалық ақаудан, міндеттер қайшылығынан да туындауы мүмкін.
Зиян кімге келтіріледі?
Қажетті қорғануда зиян тікелей қиянат жасаушыға келтіріледі. Аса қажеттілікте зиян, әдетте, қауіпке тікелей қатысы жоқ үшінші жаққа келтіріледі.
Зиянның арақатынасы
Қажетті қорғануда қорғану шегінде келтірілген зиян кейде тойтарылған зияннан көп болуы мүмкін. Ал аса қажеттілікте негізгі талап — келтірілген зиянның тойтарылған зияннан кем болуы.
Қорытынды
Аса қажеттілік — заңды әрі қоғамға пайдалы институт. Ол адамды немесе қоғамды тікелей қауіптен қорғау мақсатында, өзге амал қалмаған кезде және келтірілген зиян тойтарылған зияннан кем болған жағдайда қолданылады. Ал шектен шығу — қорғалатын мүдделерге сақтап қалғаннан гөрі көбірек зиян келтірумен сипатталады және жауаптылық (әдетте) тек қасақана әрекет болғанда туындайды.