Қазақша рефераттар

Мемлекеттік бағалы қағаздардың эмитенті

Бағалы қағаздар нарығын реттейтін жүйелер

Бағалы қағаздар нарығының кейбір элементтері XX ғасырдың 20-жылдары КСРО-дағы жаңа экономикалық саясат кезеңінде байқалды. Ал қазіргі егемен Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының алғашқы нұсқалары Кеңес Одағы заңнамасының негізінде 1990-жылдардың басынан бастап қалыптаса бастады.

Нарықтың қалыптасуы үшін қажетті құрамдас бөліктер

Елде дамыған бағалы қағаздар нарығы орнығуы үшін оның негізгі құрамдас бөліктері болуы қажет. Қазіргі уақытта бұл элементтердің басым бөлігі қалыптасып үлгерді.

  • 1) Сұраныс пен ұсыныс

    Нарықтағы бағаны, өтімділікті және мәмілелер көлемін айқындайды.

  • 2) Делдалдар және өзге қатысушылар

    Брокерлер, дилерлер, инвесторлар және эмитенттер арасындағы өзара байланысты қамтамасыз етеді.

  • 3) Нарықтық инфрақұрылым

    Коммерциялық банктер, қор биржалары, инвестициялық институттар және басқа құрылымдар.

  • 4) Реттеу және өзін-өзі реттеу

    Құқықтық тәртіпті, ашықтықты және қатысушылардың мүдделерін қорғауды күшейтеді.

Жекешелендіру және нарық субъектілерінің қалыптасуы

Қазақстанда экономикалық жүйені реформалауды тереңдету аясында қабылданған мемлекеттік меншікті жекешелендірудің Ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар нарығының негізгі субъектілері — акционерлік қоғамдардың құрылуын жеделдетуде маңызды рөл атқарды.

Әлеуметтік фактор: халықтың әл-ауқаты

Бағалы қағаздар нарығының даму деңгейі көп жағдайда халықтың әл-ауқатына тәуелді. Өйткені бағалы қағаздарға сұраныс халықтың тұрмыс деңгейімен тығыз байланысты. Сондықтан халық табысының өсуі — Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын дамытудың басты шарттарының бірі.

Қазақстандағы нарық құрылымы және өтімді құралдар

Республикада қалыптасқан тәжірибеге сай, ең көлемді әрі ең өтімді бағалы қағаздар — мемлекеттік қарыз міндеттемелері. Бұл сегменттің ерекшелігі қатысушылардың рөлімен айқындалады.

Негізгі қатысушылар

  • Эмитент: Қаржы министрлігі.
  • Қаржы агенті және дилер: Ұлттық банк.

Мемлекеттік бағалы қағаздардың түрлері

  • Мемлекеттік қазыналық вексельдер
  • Мемлекеттік қазыналық облигациялар
  • Басқа да құралдар

Бұл құралдарды шығару және айналымға енгізу шарттары заңнама арқылы айқындалады.

Мемлекеттік реттеудің мақсаты және органдар

Бағалы қағаздар нарығын реттеу — мемлекеттің ең маңызды міндеттерінің бірі. Оның негізгі мақсаты — бағалы қағаздармен мәмілеге қатысушылардың заңды мүдделері мен құқықтарының қорғалуын қамтамасыз ету.

Бағалы қағаздар нарығында жұмыс істейтін қаржы институттарының қызметін бағыттау мен реттеу бірқатар мемлекеттік органдарға жүктеледі. Қазақстанда мұндай органдарға мыналар жатады:

  • Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия

    Нарық ережелерін бекіту, қадағалау және қатысушыларды тіркеуге қатысу.

  • Қаржы министрлігі

    Мемлекеттік бағалы қағаздар эмиссиясы және қарыз саясаты.

  • Ұлттық банк

    Қаржы агенті және дилер ретінде нарыққа қатысу, ақша-несие құралдары арқылы ықпал ету.

  • Мүлікті басқару жөніндегі мемлекеттік орган

    Мемлекеттік активтерді басқару және құрылымдық өзгерістерге қатысу.

  • Жекешелендіру жөніндегі мемлекеттік орган

    Жекешелендіру үдерістерін ұйымдастыру және нарық субъектілерін кеңейту.

Ұлттық комиссияның құрамы мен тағайындалуы

Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия төрағадан және төрт мүшеден құралады. Төраға мен комиссия мүшелерін Премьер-министрдің ұсынуымен Республика Президенті бес жыл мерзімге бекітеді. Қызметтен босату да осы тәртіппен жүзеге асырылады.

Дүниежүзілік тәжірибе: реттеудің екі тәсілі

Халықаралық тәжірибеде бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу, әдетте, екі жолмен жүргізіледі: тікелей араласу және жанама ықпал ету.

Тікелей араласу

  • Бағалы қағаздар нарығына қатысты заң шығару жұмыстары.
  • Атқарушы билік органдарының қаулылары мен бұйрықтары.
  • Нарық ережелерін енгізу немесе өзгерту жөніндегі өзге мемлекеттік шаралар.

Жанама ықпал ету тетіктері

  • Процент мөлшерлемесін өзгерту арқылы ақша массасын және несие көлемін бақылау.
  • Салық саясаты.
  • Депозиттерге, несиелерге және қарыздарға үкімет кепілдіктері.
  • Қарыз капиталы нарығына араласу арқылы мемлекет пен корпорациялар арасында несие үшін бәсекенің күшеюі.
  • Сыртқы экономикалық іс-шаралар.

Әртүрлі елдердегі реттеу үлгілері

АҚШ

Тиісті заңдарды қабылдау және олардың орындалуын бақылау Конгресте құрылған бағалы қағаздар мен қор биржалары жөніндегі комиссия арқылы жүзеге асады.

Жапония

Бұл мәселелерді негізінен Қаржы министрлігі қарайды.

Инвесторларды қорғауға бағытталған негізгі қызметтер

Реттеуші органдар инвесторлардың қаражатын қорғауға бағытталған, негізінен, үш маңызды қызмет атқарады:

  1. 1) Қатысушыларды тіркеу және талаптарды белгілеу

    Нарыққа қатысушыларды (соның ішінде бағалы қағаздарға тікелей қатысы бар қызметкерлерді) тіркеу және олардың қаржылық тұрақтылығына қойылатын талаптарды бекіту. Тіркеуден өтетін кандидаттардың жеткілікті мөлшерде өз капиталы болуы тиіс.

  2. 2) Ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету

    Экономиканың барлық субъектілерін нақты әрі толық ақпаратпен қамтамасыз ету. Бұл, әдетте, бағалы қағаздарды шығару және эмитент туралы анық мәлімет беретін эмиссия проспектісін жариялау арқылы іске асады.

  3. 3) Қадағалау және құқықтық тәртіпті сақтау

    Институционалдық құрылымдар нарықты тексеру, ережелердің сақталуын бақылау және құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету функцияларын атқарады.

Өзін-өзі реттеу және қор биржасының рөлі

Мемлекеттік реттеу тәсілдерімен қатар нарықтың өзін-өзі реттеу тетіктерінің де маңызы зор. Оның ең дамыған формаларының бірі — қор биржасы. Қор биржасы бағалы қағаздар нарығына бақылау жасап қана қоймай, қатысушылардың іс-әрекетін реттейтін бірізді ережелерді қабылдап, олардың орындалуын қатаң қадағалайды.