Тауар айналымы

ТМД кеңістігіндегі интеграция: мақсат көп, мүмкіндік тар

Биылғы 23 ақпанда Мәскеуде төрт елдің президенттері тұтас экономикалық кеңістік құру туралы келісімге келді. Алғаш естіген жұрттың таңырқай қарауы заңды: ТМД бар, оның ішінде Орталық Азия елдерінің ынтымақтастық ұйымы да бар, ЕврАзЭС те бар. Геосаяси ұстанымдар әркелкі, экономикалық деңгей әртүрлі, ал мақсаттары бір-біріне ұқсас болып келеді.

«Ортақ экономикалық кеңістік» деген не?

Мұндай кеңістіктің шарттары әр келісімде әрқалай жазылғанымен, өзегі бір:

• Кеден арқылы тауар өткізуде кедергіні азайту немесе жою.
• Тарифтерді біріздендіру, күтпеген «ерекше» шектеулерге жол бермеу.
• Антидемпинг шараларын шамадан тыс қолданбау (кей жағдайда толық тыйым салу).
• Заңнаманы үйлестіру және қайта қабылдау.
• Салық салуды ортақ ережеге жақындату, әсіресе тауарға салынатын салықтың шекарадан өткендегі тәртібін нақтылау.
• Ортақ көлік-тасымал жүйесін құру және тарифтерді теңестіру.

Неге ТМД интеграциясы баяу жүрді?

Интеграцияның «қозғалтқышы» — тауар өндірісі мен соның негізіндегі өзара сауда. Классикалық логика қарапайым: елдер бәсекеге қабілетті тауарды көп өндірсе, оны кедергісіз өткізу үшін кедендік және өзге тосқауылдарды азайтуға мүдделі болады. Сауда көлемі ұлғайған сайын инвестиция да артады, ортақ кәсіпорындар пайда болады, өндіріс кеңейеді. Еуропалық тәжірибеде бұл тізбек кейін ортақ валютаға дейін алып келгені белгілі.

Инвестиция мен сауда: сандар нені аңғартады?

Дүниежүзілік инвестиция айналымының негізгі бөлігі дамыған елдерден шығатыны белгілі. Оның қомақты үлесі қайтадан сол елдердің өз ішінде қалады; қалған бөлігі Шығыс Еуропаның бұрынғы коммунистік мемлекеттеріне, сондай-ақ Үндістан, Қытай және өзге өңірлерге бағытталады. Ал бүкіл ТМД кеңістігіне (Ресейді қосқанда) түсетін үлес — өте шектеулі.

Ішкі өндіріс әлсіз болса, интеграция қалай даулы болатыны

Өзара инвестиция мен нарық кеңейту үшін өндірістің қуатты болуы қажет. Ал өндіріс әлсіз кезде елдер өз кәсіпкерлерін қорғауға ұмтылады: антидемпинг шаралары, кедендік салықты көтеру, квота мен шектеулердің көбеюі — бәрі де «ортақ кеңістік» идеясына кереғар құбылыстар. Мысал ретінде кей кезеңдерде Ресейдің Қазақстанның кей өнімдеріне кедендік салықты күрт көтеруі тәрізді шешімдер айтылған.

«Төрттік» келісімі неге пайда болды?

ЕврАзЭС аясындағы мүмкіндіктер шектеулі көрінген тұста, Ресей, Украина, Қазақстан, Беларусь арасындағы жаңа «төрттік» туралы келісім алға шықты. Бұл да ТМД кеңістігіне тән жалпы қиындықтардан толық ада емес. Дегенмен салмақ басқа: бұл төрт мемлекет бір кездері Кеңес экономикасының негізгі бөлігін құраған, қазіргі ТМД экономикасында да елеулі үлес береді.

Сонымен бірге Украина факторын айналып өту мүмкін емес. ТМД ішіндегі ең ірі сауда әріптестіктерінің бірі — Ресей мен Украинаның байланысы, ал олардың арасындағы кедендік және салалық тартыстар сауда көлемін төмендеткен кезеңдер болды. Маргарин, ет-сүт, көкөніс, автомобиль, кәмпит сияқты салаларда өзара шектеулер күшейіп, әр тарап өз өндірушісін қорғауға тырысты.

Қырғызстан, Тәжікстан және «әртүрлі жылдамдық» мәселесі

Интеграциядағы тағы бір қиындық — мүшелердің әртүрлі құқықтық мәртебесі мен сыртқы міндеттемелері. Мысалы, Қырғызстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына мүшелігі кедендік қорғау құралдарын қолдану мүмкіндігін шектейді. Ал интеграцияға ұмтылған басқа елдер, керісінше, өз өнімдерін қорғауды күшейткісі келеді. Бұл қайшылық ортақ тариф пен ортақ саясатты үйлестіруді қиындатады.

Тәжікстанға қатысты бағалауларда да прагматикалық өлшем басым: экономикалық салмағы шағын елдер интеграциялық жобаларға айтарлықтай нарық немесе капитал қоса алмайды, ал геосаяси ықпалға бейім болуы мүмкін деген күдік те айтылады.

Қорытынды: интеграцияға шынайы сұраныс қашан туады?

ТМД кеңістігіндегі интеграцияның мүмкіндігі шектеулі болуы — кездейсоқтық емес. Өндіріс пен тауар ұсынысы әлсіз, өзара сауда көлемі тар, инвестиция аз болған жерде келісімдердің көптігі нәтиженің көптігін білдірмейді. Жаңа «төрттік» белгілі бір деңгейде прагматикалық қадам ретінде көрінгенімен, оның өміршеңдігі көбіне Украинаның саяси бағытына тәуелді.